→ دیوانِ بیدل دهلوی

دنیا-بازی / بازی دنیا

30 بیت · 60 مصراع · 29 غزل

تعریف

donyaa-bazi

این مدخل روی صورت خاصی از دنیا تمرکز دارد: دنیا به‌مثابه صحنه، بازی، تماشاگاه، خواب، وهم، رنگ و نقش. این مدخل جایگزین رکورد موجود Q.DUNYA نیست؛ آن رکورد پیش‌تر از راه خیال و غبار، دنیا را به نیرنگ و سایه‌واری پیوند داده است. اینجا فقط رگهٔ «بازی/نمایش» جدا می‌شود تا برچسب‌گذاری بعدی دقیق‌تر باشد.

لایهٔ سطح شمارش‌پذیر است: در FTS دیوان، «دنیا» 221 مصراع، «بازی» 95، «بازیچه» 5، «بازیگاه» 2، «تماشاگاه» 26، «وهم» 521، «خیال» 803، «نیرنگ» 232، «خواب» 483، «سراب» 72، «رنگ» 2207، «نقش» 875 و «صورت» 234 رخداد دارد. خانوادهٔ هدف این مدخل نه union خام این واژه‌ها، بلکه co-occurrence بیت‌سطحیِ «دنیا» با یکی از واژه‌های بازی/وهم/نمایش است: 60 مصراع، 30 بیت، 29 غزل.

لایهٔ عمق فقط hypothesis است: دنیا در این خوشه به نمایش و بازی موهوم تبدیل می‌شود؛ این خوانش با Q.DUNYA نسبت دارد، اما نباید با معنای قرآنی دنیا یکی گرفته شود. پیوند پیشنهادی thematic/divergence است و نیازمند گیت انسانی می‌ماند.

شواهد

20 بیت
  1. 1
    حیرت‌طرازی‌ست، نیرنگ‌سازی‌ست / تمثالِ اوهام آیینه دنیا
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 10 · ganjoor 40,633
  2. 2
    طی شد به وهم عمر، چه دنیا چه آخرت / زین یک نفس تپش به کجاها زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 98 · ganjoor 40,641
  3. 3
    مقیدان به چه نازند ازین تماشاگاه / به چشم باز قفس دیده‌انددنیا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سدیدهانددنیارا
    شناسه
    bayt 636 · ganjoor 40,691
  4. 4
    چه دام است دنیا، چه نام است عقبا / تو معماری این خانه‌های گمان را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,474 · ganjoor 40,765
  5. 5
    از فریب و مکر دنیا اهل ترک آسوده‌اند / دام راه تشنگان می‌باشد امواج سراب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,785 · ganjoor 40,973
  6. 6
    عشرت موهوم هستی‌کلفت دنیا بس است / رنگ این‌گلزار خون‌گردیدن دلها بس است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابساست
    شناسه
    bayt 5,544 · ganjoor 41,123
  7. 7
    دین و دنیا چیست تا از الفتش نتوان گذشت / پیش‌همت این دو منزل یک ره خوابیده ‌است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,879 · ganjoor 41,240
  8. 8
    درین دنیا چه دیبا و چه مخمل / همین وضع ملایم فرش خوابست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابست
    شناسه
    bayt 7,067 · ganjoor 41,258
  9. 9
    به پیری هم نفهمیدیم افسوس / که دنیا بازی طفلانهٔ ‌کیست
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    انهٔکیست
    شناسه
    bayt 8,318 · ganjoor 41,820
  10. 10
    عیش دنیا شور بازیگاه شیطانست و بس / چند باید بود محو انفعال از احتلام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ام
    شناسه
    bayt 22,391 · ganjoor 44,023
  11. 11
    هر قدر اسباب دنیا بیش‌، بار وهم بیش / مزرع هر کس درینجا سبز دیدم بنگ بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگبود
    شناسه
    bayt 17,121 · ganjoor 43,563
  12. 12
    دنیا و صد معامله عقبا و صد خیال / ما بیخودان به چنگ چه تشویش رفته‌ایم
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یشرفتهایم
    شناسه
    bayt 26,565 · ganjoor 44,392
  13. 13
    ز رنگ ‌آمیزی دنیا چه بیند عقل جز عبرت / به خویش آورده‌ رویی سیر گلزار الا هی‌ کن
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهیکن
    شناسه
    bayt 28,689 · ganjoor 44,572
  14. 14
    اهل دنیا در تلاش غارت یکدیگرند / خانهٔ شطرنج را همسایه نگذارد کمین
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ین
    شناسه
    bayt 29,300 · ganjoor 44,626
  15. 15
    ز مکتب اعتبار دنیا ورق سیه‌کردن است و رفتن / درین خم نیل جامهٔ‌کس به جز سیاهی چه رنگ‌گیرد
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    نگگیرد
    شناسه
    bayt 12,762 · ganjoor 42,208
  16. 16
    کار دنیا بس که مهمل‌ گشت عقبا ریختند / فرصت امروز خون شد رنگ فردا ریختند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اریختند
    شناسه
    bayt 15,536 · ganjoor 42,453
  17. 17
    در حصول‌گنج دنیا از بلا ایمن مباش / نقش روی درهمش جز پیچ‌وتاب مار نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارنیست
    شناسه
    bayt 8,595 · ganjoor 41,843
  18. 18
    ناگزیر رغبت اقبال باید زیستن / جاه دنیا صورت زن می‌نماید مرد را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایدمردرا
    شناسه
    bayt 822 · ganjoor 40,707
  19. 19
    دنیا که تاج کج‌کلهان نقش پای اوست / بر ما غبار ریخت‌که تا پشت پا رسید
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارسید
    شناسه
    bayt 18,459 · ganjoor 43,680
  20. 20
    بی‌تغافل ایمن از آفات نتوان زبستن / دیدهٔ باز است زخم و صورت دنیا نمک
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمک
    شناسه
    bayt 21,764 · ganjoor 43,968

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.DUNYA · Q57:20 · Q29:64

لایهٔ سطح: دنیا با بازی، بازیگاه، تماشاگاه، وهم، خیال، خواب، سراب، رنگ، نقش و صورت هم‌نشین شده است. لایهٔ عمق: دنیا در این خوشه صحنهٔ نمایش و بازیِ موهوم است؛ این با Q.DUNYA نسبت دارد اما عین بیان قرآنی دنیا نیست. عدم‌قطعیت عمق صریح است؛ نیازمندِ گیتِ انسانی.

هم‌خانوادهٔ این واژه