دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2504

صف حرص و هوا در هم شکستی کجکلاهی کن

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه اهیکندشواری میانه

دل جمع است ملک بی‌نیازی پادشاهی کن

نمود از اعتبار باطل اکرام حق آگاهت

سراب وهم‌گو در چشم مغروران سیاهی کن

برون افتاده است از کیسه نقد رایج دنیا

قیاس ثابت و سیار پوچ از فلس ماهی کن

تو گوهر در گره بستی و از توفان غم رستی

فلک گو کشتی جمعیت امکان تباهی کن

ز رنگ آمیزی دنیا چه بیند عقل جز عبرت

به خویش آورده رویی سیر گلزار الا هی کن

تقدس پایهٔ قدرت به این پستی نمی‌خواهد

همه گر آسمان گردی ز همت عذر خواهی کن

ز طبل و کرّونای سلطنت آواز می‌آید

که دنیا بیش ازین چیزی ندارد ترک شاهی کن

حق است آیینه‌دار جوهر احکام تنزیهت

برآوردی زدل زنگار باطل هر چه خواهی کن

مفرما خدمت مخلوق مسجود ملایک را

فریب غیر وهمی بود اکنون قبله گاهی کن

تأمل شبهه ایجاد است در اسرار یکتایی

ز وهم ظاهر و مظهر برآ سیر کماهی کن

جهان در خورد استعداد حکمی در نظر دارد

تو هم فرمان به ملک لاشریک خویش راهی کن

شهود حق ندارد این کنم یا آن کنم بیدل

به اقبال یقین صید اوامر تا نواهی کن

مفاهیمِ این غزل

آیینه دنیا-بازی / بازی دنیا چشم / نگاه فلک / چرخ سیر نام / اعتبار

تلمیحاتِ این غزل

قبله

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
جوهر: ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته می‌شود.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
غم: اندوه؛ سرمایهٔ دلِ عاشق و همدمِ شب‌های تنهایی.
هوا: هوای جو یا هوسِ نفس؛ آرزو، میل و عشقِ سوزان.
فلک: آسمان و گردونِ روزگار؛ نمادِ سرنوشت و جفای چرخ.
همت: اراده و بلندیِ نیّت؛ نیرویِ معنوی که خواست را برمی‌آورد.
اقبال: بخت و روی‌آوریِ دولت؛ نمادِ کامیابی و سعادتِ روزگار.
اعتبار: ارج و آبرو؛ کنایه از بی‌بنیادیِ ناپایدارِ دنیا نزدِ بیدل.

غزل‌های مرتبط

غزل 188
ز گفت‌ و گو نیامد صی غزل 2500
ترشح مایه‌ای ناز دلی غزل 1783
مکش دردسر شهرت میفکن غزل 2452
به دل گر یک شرر شوق غزل 1690
نمی‌گویم به گردون سی غزل 1121
دل به خرسندی اگر ترک

خوانش و منبع در گنجور ↗