→ دیوانِ بیدل دهلوی

سیر

401 بیت · 402 مصراع · 360 غزل

تعریف

seyr

سیر در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با سیر شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 402 مصراع، 401 بیت و 360 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: سیر (402). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بی‌نیازان را به سیر و دور اخترکار نیست / آسمان اوج همت سیر چشم ازکوکب است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    باست
    شناسه
    bayt 5,068 · ganjoor 41,082
  2. 2
    سیر بهار رنگ ندارد گل ثبات / لغزد مگر چو لاله کسی را به داغ پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اغپا
    شناسه
    bayt 87 · ganjoor 40,640
  3. 3
    مژگان بسته سیر دو عالم خیال داشت / از شوخی نگه به تماشا زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 99 · ganjoor 40,641
  4. 4
    ز طرز مشرب عشاق، سیر بینوایی کن / شکست رنگ کس‌ آبی ندارد زیر کاه آنجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانجا
    شناسه
    bayt 114 · ganjoor 40,642
  5. 5
    غبار صبح دیدی شرم‌دار از سیر این‌گلشن / ز عبرت خاک بر سرکرده می‌آید هوا اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 123 · ganjoor 40,643
  6. 6
    تماشاگاه عبرت، پا به دامن، سَیر می‌خواهد / نگه می‌باید اینجا توأم مژگان، شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشودپیدا
    شناسه
    bayt 320 · ganjoor 40,659
  7. 7
    نشد در این درسگاه عبرت به فهم چندین رساله پیدا / جنون سوادی که کردم امشب ز سیر اوراق لاله پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    الهپیدا
    شناسه
    bayt 348 · ganjoor 40,662
  8. 8
    ندارد شمع ما را صرفه سیر محفل امکان / نگه تا می‌رود از خود به یغما می‌برد ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امیبردمارا
    شناسه
    bayt 511 · ganjoor 40,677
  9. 9
    به سیر باغ مرو چون نماند فصل جوانی / چمن چه‌ دسته‌ کند رنگ‌های جستهٔ مارا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستهٔمارا
    شناسه
    bayt 581 · ganjoor 40,686
  10. 10
    جهانی آرزوها پخت و سیر آمد ز ناکامی / تنور سرد این مطبخ به خامی سوخت نان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 628 · ganjoor 40,690
  11. 11
    ستم‌ است اگر هوست‌ کشد که به‌سیر سرو و سمن درآ / تو ز غنچه‌ کم ندمیده‌ای‌، در دل‌ گشا به چمن درآ
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ندرا
    شناسه
    bayt 826 · ganjoor 40,708
  12. 12
    آرزومند تو را سیر گلستان آفت است / نکهت‌ گل تیغ باشد صاحب ناسور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 899 · ganjoor 40,714
  13. 13
    تحیر گلشن است اما که دارد سِیرِ اسرارش؟ / خموشی بلبل است اما که می‌فهمد زبانش را؟
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشرا
    شناسه
    bayt 1,028 · ganjoor 40,726
  14. 14
    سیر باغ خودنمایی‌ها اگر منظور نیست / سبزهٔ بام و در آیینه می‌دان زنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,087 · ganjoor 40,731
  15. 15
    مانع سیر سبکرو پای خواب‌آلود نیست / بال پروازست زندان نگینها نام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,224 · ganjoor 40,743
  16. 16
    در غمت آخر هجوم ناتوانیهای دل / بی‌رخت‌سیر چمن‌کم‌نیست اززندان مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,391 · ganjoor 40,758
  17. 17
    نگردی غافل ای اشک نیاز از ترک خودداری / که بر دوش چکیدن سیر مهتاب است شبنم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اباستشبنمرا
    شناسه
    bayt 1,416 · ganjoor 40,760
  18. 18
    آگهی گر ریشه‌پرداز جهانی می‌شود / سیر این مزرع یکی صد می‌نماید دانه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهرا
    شناسه
    bayt 1,817 · ganjoor 40,795
  19. 19
    باغ و بهار، بستهٔ سیر تغافلی‌ست / مژگان به هم نه و نظر دوربین گشا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینگشا
    شناسه
    bayt 2,025 · ganjoor 40,814
  20. 20
    سیر محیط خواهی بر موج و کف نظر کن / مطلق دگر چه دارد غیر از مقیّد ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    دما
    شناسه
    bayt 2,071 · ganjoor 40,818
  21. 21
    ز سیرِ برق‌تازانِ شررجولان چه‌می‌پرسی؟ / که بود از خودگذشتن اولین‌گامِ سمند ما
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندما
    شناسه
    bayt 2,108 · ganjoor 40,822
  22. 22
    بر همین آبله ختم است ره‌ کعبه و دیر / کاش می‌کرد کسی سِیرِ مقام دل ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امدلما
    شناسه
    bayt 2,405 · ganjoor 40,848
  23. 23
    گر به‌خود سازدکسی سیر وسفر درکارنیست / اینکه هرسو می‌ر‌ویم‌از خویش رم داریم‌ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مداریمما
    شناسه
    bayt 2,531 · ganjoor 40,859
  24. 24
    فرصت کفیل‌. سیر تأمل نمی‌شود / آتش زده‌ست صفحهٔ نظم متین ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینما
    شناسه
    bayt 2,729 · ganjoor 40,877
  25. 25
    بیدل اگر توهّم بند نظر نباشد / کافی‌ست سیر معنی لفظ آشنایی ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    اییما
    شناسه
    bayt 2,913 · ganjoor 40,894
  26. 26
    ز زهد خشک زاهد نیست باکی سیر مستان را / که ایمن از خزان باشد بهارگلشن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 3,001 · ganjoor 40,903
  27. 27
    زهی سودایی شوق تو مذهب‌ها و مشرب‌ها / به یادت آسمان سیر تپیدن جوش یارب‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بها
    شناسه
    bayt 3,102 · ganjoor 40,912
  28. 28
    چیست این باغ و این شکفتن‌ها / سرآبی و سیر روغن‌ها
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    نها
    شناسه
    bayt 3,338 · ganjoor 40,933
  29. 29
    آتش زدند شب و رقی را در انجمن / کردیم سیر فرصت آیینه خانه‌ها
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انهها
    شناسه
    bayt 3,518 · ganjoor 40,948
  30. 30
    تعلق بود سیر آهنگ چندین نوحه‌سازی‌ها / قفس آموخت ما را صنعت قانون‌نوازی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ازیها
    شناسه
    bayt 3,537 · ganjoor 40,951

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه