دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 161

ساختم قانعْ دلِ از عافیت بیگانه را

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه انهراردیف رادشواری میانه

برگِ بیدی فرش کردم خانهٔ دیوانه را

مطلبم از می‌پرستی تَردماغی‌ها نبود

یک دو ساغر آب دادم گریهٔ مستانه را

دل سپندِ گردشِ چشمی که یادِ مستی‌اش

شعلهٔ جوّاله می‌سازد خط پیمانه را

التفاتِ عشق آتش ریخت در بنیاد دل

سیل شد تردستیِ معمار، این ویرانه را

تا کنم تمهید آغوشی دل از جا رفته است

در گشودن شهپر پرواز بود این خانه را

عالمی را انفعال وضع بیکاری گداخت

ناخن سرخاری دل‌ها مگردان شانه را

هر سپندی گوش چندین بزم می‌مالد به هم

خوابناکان کاش از ما بشنوند افسانه را

حایلِ آن شمعِ یکتایی فضولی‌های توست

از نظر بردار چون مژگان پَرِ پروانه را

آگهی گر ریشه‌پرداز جهانی می‌شود

سیر این مزرع یکی صد می‌نماید دانه را

حقِ زنار وفا بیدل نمی‌گردد ادا

تا سلیمانی نسازی سنگ این بتخانه را

مفاهیمِ این غزل

دل / قلب آتش / شمع دانه / ریشه / برگ پر / بال / پرواز چشم / نگاه اشک / گریه

تلمیحاتِ این غزل

بتخانه زنار سلیمان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
وضع: حالت و رفتار؛ هیئت و شیوهٔ بودن در جهان.
عافیت: تندرستی و آسودگی؛ سلامتِ جان و رهایی از آشوبِ تعلق.

غزل‌های مرتبط

غزل 403
هرکجا گل کرد داغی بر غزل 36
گذشت از چرخ و بگرفت غزل 132
حیف است‌ کشد سعی دگر غزل 56
شرر تمهید سازد مطلب غزل 414
هرکجا لعل تو رنگ خند غزل 167
ندیدم مهربان، دلهای

خوانش و منبع در گنجور ↗