→ دیوانِ بیدل دهلوی

دانه / ریشه / برگ

752 بیت · 767 مصراع · 625 غزل

تعریف

daneh-risheh-barg

دانه / ریشه / برگ در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با دانه، ریشه، برگ شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن ثمر است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: رشد، اصل و ناپایداری گیاهی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 767 مصراع، 752 بیت و 625 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: برگ (266)، ریشه (247)، دانه (243)، ثمر (80). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    برگ خودداری مجویید از دل دیوانه‌ام / ریشه‌ها دارد چو اشک از بیقراری دانه‌ام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهام
    شناسه
    bayt 22,771 · ganjoor 44,058
  2. 2
    به نومیدی ز امید ثمر برگ قناعت ‌کن / که نخل باغ فرصت ریشه درطبع شرر دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ردارد
    شناسه
    bayt 11,220 · ganjoor 42,071
  3. 3
    چکیدن اشک ناله‌زا شد ز سجدهٔ دانه ریشه واشد / فتادگی همت‌آزما شد که عجز گم شد غرور پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ورپیدا
    شناسه
    bayt 342 · ganjoor 40,661
  4. 4
    ریشهٔ الفت ندرد دانهٔ آزادی‌ات / ای شرر نشو و نما زین‌کشت بیحاصل‌برآ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبرا
    شناسه
    bayt 691 · ganjoor 40,696
  5. 5
    چون نفس از الفت دل پای تو فرسود به گل / ریشهٔ وحشت ثمری از قفس دانه برآ
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    انهبرا
    شناسه
    bayt 718 · ganjoor 40,698
  6. 6
    از ثبات من چه می‌پرسی بنای حیرتم / ریشه در دل می‌دواند دانهٔ پیکان مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,389 · ganjoor 40,758
  7. 7
    نیست با مژگانْ تعلق اشکِ وحشت‌پیشه را / دانهٔ ما دامِ راه خویش داند ریشه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهرا
    شناسه
    bayt 1,762 · ganjoor 40,791
  8. 8
    آگهی گر ریشه‌پرداز جهانی می‌شود / سیر این مزرع یکی صد می‌نماید دانه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهرا
    شناسه
    bayt 1,817 · ganjoor 40,795
  9. 9
    سراپایم تحیر در هجوم ریشه می‌گیرد / برآرم‌گر ز دل چون دانه اسرار نهانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,891 · ganjoor 40,802
  10. 10
    درخور رزق مقدر زنده‌ایم / ریشهٔ این دانه دارد دام ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    امما
    شناسه
    bayt 2,418 · ganjoor 40,849
  11. 11
    چشم امید نداریم ز کشت دگران / دل ما دانهٔ ما، نالهٔ ما، ریشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,777 · ganjoor 40,881
  12. 12
    دل جمع‌این زمان چه‌امکان است / ریشه‌گل‌کرد و رفت دانهٔ ما
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    انهٔما
    شناسه
    bayt 2,800 · ganjoor 40,883
  13. 13
    ریشهٔ نشو و نما از دانهٔ ما گل نکرد / ماند چون حرف خموشی در طلسم کام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,330 · ganjoor 40,932
  14. 14
    نشو نمای‌کشت تعلق ندامت است / جز ناله نیست ریشهٔ زنجیر دانه‌ها
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انهها
    شناسه
    bayt 3,511 · ganjoor 40,948
  15. 15
    می‌باید از دست نفس جمعیت دل باختن / تا ریشه باشد می‌تند آوارگی بر دانه‌ات
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    انهات
    شناسه
    bayt 4,403 · ganjoor 41,027
  16. 16
    از دلم برداشت بیدل ناله مهر خامشی / اضطراب ریشه آب خلوت این دانه ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهریخت
    شناسه
    bayt 4,633 · ganjoor 41,047
  17. 17
    ما و من شور گرفتاری هاست / ریشهٔ دانهٔ زنجیر صداست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,960 · ganjoor 41,074
  18. 18
    دانهٔ مجنون سرشت مزرع رسواییم / ریشه‌ام گل کردن چاک گریبان دل است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لاست
    شناسه
    bayt 5,808 · ganjoor 41,148
  19. 19
    الفت تن باعث فکر پریشان دل است / دانه صاحب ریشه از آمیزش آب وگل است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لاست
    شناسه
    bayt 5,827 · ganjoor 41,150
  20. 20
    اشکی ز الفت مژه دل برگرفته‌ایم / هر دانه‌ای‌که ریشه ندارد زکشت ماست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    شتماست
    شناسه
    bayt 6,033 · ganjoor 41,167
  21. 21
    از امل جمعیت دل وقف غارت ‌کرده‌ایم / ریشه ‌گر افسون نخواند دانهٔ ما خرمن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,120 · ganjoor 41,175
  22. 22
    دل را ز نگه دام هوس بر سر راه است / در مزرع غم ریشهٔ این دانه نگاه است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اهاست
    شناسه
    bayt 6,390 · ganjoor 41,199
  23. 23
    دانه را نشو و نمای ریشه رسوا می‌کند / گر زبان درکام باشد راز دل پوشیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,874 · ganjoor 41,240
  24. 24
    ناله‌ها در دل گره دارم به ناموس وفا / ریشه‌ام‌چون موج‌گوهر در طلسم‌دانه است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهاست
    شناسه
    bayt 6,952 · ganjoor 41,248
  25. 25
    ضبطِ نفس، نویدِ دلِ جمع می‌دهد / گر فال‌ کوتهی زند این ریشه دانه‌ای‌ست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انهایست
    شناسه
    bayt 8,062 · ganjoor 41,798
  26. 26
    امل در مزرع ما ره ندارد / فسون ریشه‌، دام و دانهٔ ‌کیست
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    انهٔکیست
    شناسه
    bayt 8,300 · ganjoor 41,819
  27. 27
    شرارم ناز خواهد کرد خرمن / برون از ریشه جستن دانهٔ ‌کیست
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    انهٔکیست
    شناسه
    bayt 8,306 · ganjoor 41,819
  28. 28
    وهم‌است‌که در ششجهتش ریشه دویده‌ست / سرسبزی این مزرعه بی‌برگ‌کنب نیست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    بنیست
    شناسه
    bayt 8,476 · ganjoor 41,834
  29. 29
    تسلیم‌وسر وبرگ فضولی چه جنون است / گر ریشه‌کند دانه‌ات ازکشت ادب نیست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    بنیست
    شناسه
    bayt 8,482 · ganjoor 41,834
  30. 30
    به پرگشایی عنقا نفس چه رشته‌تند / چه شدکه دانهٔ دل ریشه‌گرد دام تو نیست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امتونیست
    شناسه
    bayt 8,924 · ganjoor 41,871

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه