→ دیوانِ بیدل دهلوی

نفس / دم

590 بیت · 1,180 مصراع · 519 غزل

تعریف

nafas-dam

این مدخل «نفس/دم» را به‌عنوان واحد زمان، آگاهی و هستی گذرا ثبت می‌کند. با [نفس](nafas.md) هم‌پوشانی دارد، اما همان نیست: مدخل پیشین میدان بزرگ nafas/nafs را نگه می‌دارد؛ این مدخل فقط آن بخش را جدا می‌کند که نفس و دم، واحد شمار عمر، زندگی، فرصت، هستی و زوال است.

لایهٔ سطح با co-occurrence بیت‌سطحی سنجیده شده است: بیت‌هایی که یکی از صورت‌های نفس/دم را با یکی از واژه‌های عمر، زندگی، مرگ، هستی، وجود، فرصت، مهلت، حیات، فنا، بقا، باقی یا واپسین همراه دارند. حاصل این برش 1180 مصراع، 590 بیت و 519 غزل است. شمارش exact-token نیز نشان می‌دهد «نفس» 2283 مصراع، «دم» 507، «فرصت» 504، «زندگی» 378، «عمر» 314، «هستی» 1058 و «مرگ» 147 رخداد دارد.

لایهٔ عمق جداست: نفس در این مدخل به اخلاق نفس اماره/لوامه/مطمئنه وصل نمی‌شود. خوانش اصلی این است که هر نفس، واحدی از کاهش عمر و بازشدن/بسته‌شدن هستی است؛ این می‌تواند به Q.MAWT نزدیک شود، اما فقط به‌صورت فرضیهٔ لنزی و پس از گیت انسانی.

شواهد

29 بیت
  1. 1
    طی شد به وهم عمر، چه دنیا چه آخرت / زین یک نفس تپش به کجاها زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 98 · ganjoor 40,641
  2. 2
    فرصت برق و شرر با تو حسابی دارد / امتیازی‌که نفس در چه شمار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    راستاینجا
    شناسه
    bayt 169 · ganjoor 40,647
  3. 3
    پردهٔ هستی موهوم نوایی دارد / که حبابیم و نفس آینه‌دار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    راستاینجا
    شناسه
    bayt 171 · ganjoor 40,647
  4. 4
    کو بقا گر نفست‌ گشت مکرر پیدا / پا ندارد چو سحر، چند کنی سر پیدا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رپیدا
    شناسه
    bayt 322 · ganjoor 40,660
  5. 5
    نفس هر دم‌زدن صد صبح محشر فتنه می‌خندد / هوای باغ موهومی چه افسون می‌کند ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونمیکندمارا
    شناسه
    bayt 522 · ganjoor 40,678
  6. 6
    رسیده‌ایم ز هر دم زدن به عالم دیگر / سراغ از نفس ما کنید مسکن ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 550 · ganjoor 40,681
  7. 7
    تا جان بری ز آفت بنیاد زندگی / زین خانه یک دو دم ز نفس پیشتر برآ
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ربرا
    شناسه
    bayt 673 · ganjoor 40,694
  8. 8
    چون قافلهٔ عمر به دوش نفسی چند / رفتیم به جایی‌که خبر نیست خبر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 868 · ganjoor 40,711
  9. 9
    هستی به‌تپش رفت واثرنیست نفس را / فریادکزین قافله بردند جرس را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سرا
    شناسه
    bayt 977 · ganjoor 40,721
  10. 10
    یک نفس بار زندگی چوحباب / آبله دوش‌کرده است مرا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    وشکردهاستمرا
    شناسه
    bayt 1,251 · ganjoor 40,745
  11. 11
    سرمایه چو صبح از دو نفس بیش ندارید / بیهوده براین جنس مچینید دکان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,494 · ganjoor 40,766
  12. 12
    وقت عارف از دم هستی مکدر می‌شود / چون سیاهی زیر می‌سازد نفس آیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    سایینهرا
    شناسه
    bayt 1,821 · ganjoor 40,796
  13. 13
    به‌هستی انقطاعی نیست از سر سرگرانی را / نفس باشد رگ خواب پریشان زندگانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,887 · ganjoor 40,802
  14. 14
    تمثال ما همان نفس واپسین بس ست / آیینه هر نفس ننمایی دچار ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,161 · ganjoor 40,826
  15. 15
    به عرصهٔ دو نفس انقلاب فرصت هستی / گمان نبود که دل لشکری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,240 · ganjoor 40,833
  16. 16
    زندگی موضوع اضدادست صلح اینجا کجاست / با نفس باقیست تا قطع نفس پرخاش ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشما
    شناسه
    bayt 2,300 · ganjoor 40,838
  17. 17
    آمد و رفت نفس سامان شوق جان‌کنی‌ست / زندگی تا تیشه بر دوش است فرهادیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادیمما
    شناسه
    bayt 2,457 · ganjoor 40,852
  18. 18
    فتنه‌ها از دستگاه زندگی‌گل کردنی‌ست / از نفس‌، صبح قیامت در نظر داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداریمما
    شناسه
    bayt 2,505 · ganjoor 40,856
  19. 19
    آنقدر فرصت‌کمین قطع الفتها نه‌ایم / عمر صبحیم از نفس تیغ دو دم داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مداریمما
    شناسه
    bayt 2,527 · ganjoor 40,859
  20. 20
    ز ساز قافلهٔ عمر جمع‌دار دلت / که محمل نفسی دارد این سفر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,060 · ganjoor 40,908
  21. 21
    نسخهٔ نیرنگ هستی بِه‌ که‌ گرداند ورق / کهنه شد از آمد و رفت نفس‌ تکرارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,220 · ganjoor 40,921
  22. 22
    ساز محفل هستی پُر گسستن‌آهنگ است / از نفس که می‌خواهد عافیت‌سروشی‌ها
    وزن
    فاعلن مفاعیلن فاعلن مفاعیلن (مقتضب مثمن مطوی مقطوع)
    قافیه
    وشیها
    شناسه
    bayt 3,550 · ganjoor 40,952
  23. 23
    صبح از نفس‌ دو مصرع‌ِ برجسته خواند و رفت / دیوان اعتبار و همین بیت‌اش انتخاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,819 · ganjoor 40,976
  24. 24
    به خویش چشم‌گشودن وداع فرصت بود / نفس رساند ز هستی به ما سلام حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امحباب
    شناسه
    bayt 3,907 · ganjoor 40,983
  25. 25
    ز عمر هرچه رود، آمدن نمی‌داند / مخور فریب نفسهای واپسین حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ینحباب
    شناسه
    bayt 3,916 · ganjoor 40,984
  26. 26
    رفتن عمر ز رفتار نفسها پیداست / وحشت موج‌ ، تماشای خرام دریاست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,790 · ganjoor 41,061
  27. 27
    تا نفس‌باقی‌ست عمر از پیچ‌وتاب آسوده نیست / می‌تپد برخویشتن تا خار و خس‌با آتشست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ااتشست
    شناسه
    bayt 7,405 · ganjoor 41,729
  28. 28
    زآمد ورفت نفس عمری‌ست زحمت می‌کشیم / خانهٔ ما را ازین ناخوانده مهمان چاره نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انچارهنیست
    شناسه
    bayt 8,995 · ganjoor 41,878
  29. 29
    سامان زندگی نفسی چند بیش نیست / عمر خضر خماری ازین بنگ می‌کشد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگمیکشد
    شناسه
    bayt 14,224 · ganjoor 42,336

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.MAWT · Q3:185 · Q67:2 · Q2:28

لایهٔ سطح: نفس/دم با عمر، زندگی، هستی، فرصت، بقا و واپسین‌بودن هم‌نشین است. لایهٔ عمق: هر نفس واحدی از فرسایش عمر و مرگ کوچک/تجدید کوچک خوانده می‌شود؛ این convergence با Q.MAWT فقط فرضیهٔ لنزی است. عدم‌قطعیت عمق صریح است؛ نیازمندِ گیتِ انسانی.

Q.NAFS · Q91:7 · Q50:16 · Q3:185

لایهٔ سطح: املای نفس در دیوان غالباً nafas یعنی دم/نفس کشیدن است. لایهٔ عمق: این مدخل نردبان اخلاقی نفس اماره/لوامه/مطمئنه را ادعا نمی‌کند و فقط هشدار هم‌نگاری با Q.NAFS می‌دهد. عدم‌قطعیت عمق صریح است؛ نیازمندِ گیتِ انسانی.

هم‌خانوادهٔ این واژه