→ دیوانِ بیدل دهلوی

راز / محرم

2,716 بیت · 2,767 مصراع · 1,681 غزل

تعریف

raaz-mahram

راز / محرم در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با راز، محرم شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن سر، نهان، اهل است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: نهانگی معنا و شرط رازدار بودن. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 2767 مصراع، 2716 بیت و 1681 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: سر (2198)، محرم (168)، اهل (166)، راز (144)، نهان (108). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    نگردی محرم راز محبت بی‌شکست دل / که چون گل خواندن این نامه می‌باشد دریدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,452 · ganjoor 40,942
  2. 2
    نگردد محرم راز دهانش هیچکس بیدل / مگر لعلش‌که از شرح معما گفتگو دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اگفتگودارد
    شناسه
    bayt 11,830 · ganjoor 42,126
  3. 3
    آه که گوش عبرتی محرم راز ما نشد / ناله به هرکجا دمید، ریشه به پنبه‌زار برد
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    اربرد
    شناسه
    bayt 12,210 · ganjoor 42,160
  4. 4
    کس نیامد محرم راز نفس دزدیدنم / ورنه این شمع خموش از دودمان ناله بود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اننالهبود
    شناسه
    bayt 17,284 · ganjoor 43,578
  5. 5
    بر که نالیم ز محرومی و بیباکی طبع / همه بودیم ز توفیق ادب محرم راز
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    از
    شناسه
    bayt 19,604 · ganjoor 43,780
  6. 6
    بی‌ نیازی بیدل آخر احتیاج آمد به عرض / محرم راز غنایم ‌کرد آثار طمع
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارطمع
    شناسه
    bayt 21,352 · ganjoor 43,930
  7. 7
    محرم راز کرم نتوان شدن بی‌احتیاج / در پناه رحمت آخر می‌برد ما را گناه
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اه
    شناسه
    bayt 29,779 · ganjoor 44,670
  8. 8
    محرم راز حیا آیینه دار دیگر است / هر چه شد از دیده‌ها روپوش دانستم تویی
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وشدانستمتویی
    شناسه
    bayt 32,310 · ganjoor 44,893
  9. 9
    از ره تقوا نگشتی محرم سر منزلی / بعد از این بر گمرهی زن‌ کاش راهی سر شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رشود
    شناسه
    bayt 17,579 · ganjoor 43,603
  10. 10
    بیدل به‌حرف وصوت هم‌آواره‌گشت‌خلق / بردیم سر به مهر عدم راز آشنا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازاشنا
    شناسه
    bayt 2,925 · ganjoor 40,895
  11. 11
    آن کیست شود محرم اظهار و خفایت / آیینهٔ خویشند عیان‌ها و نهان‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,386 · ganjoor 40,937
  12. 12
    محرم خود نیستی ورنه به رنگ هلال / سر به فلک سودنت سوی ‌گریبان خمیست
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    میست
    شناسه
    bayt 8,418 · ganjoor 41,829
  13. 13
    سر زانوی ادب میکده ی راز که بود / عیش این حلقهٔ تسلیم خط جام نداشت
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امنداشت
    شناسه
    bayt 9,489 · ganjoor 41,920
  14. 14
    به پاس راز محبت ‌گداخت طاقت بیدل / که تا سر مژه جنبد جگر به دامنش افتد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نشافتد
    شناسه
    bayt 10,625 · ganjoor 42,018
  15. 15
    در بیابانی که ما را سر به کوشش داده‌اند / جاده هم از خویش رفت و محرم منزل نشد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لنشد
    شناسه
    bayt 14,429 · ganjoor 42,355
  16. 16
    جهان خونریز بنیاد است هشدار / سر سال از محرم آفریدند
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    مافریدند
    شناسه
    bayt 15,824 · ganjoor 43,450
  17. 17
    نقش خیال پردهٔ اعیان نهفته نیست / راز نهان آینه‌ها آشکار گیر
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارگیر
    شناسه
    bayt 19,524 · ganjoor 43,773
  18. 18
    عشق در خلوت حسن انجمن راز خود است / جیب دارد سر پروانه به زانوی چراغ
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ویچراغ
    شناسه
    bayt 21,494 · ganjoor 43,944
  19. 19
    تا شوم محرم خاک قدمت / سر افراخته‌ای می‌خواهم
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهایمیخواهم
    شناسه
    bayt 26,341 · ganjoor 44,374
  20. 20
    راز مخموری دیدار نهان نتوان داشت / صد زبان در مژه دارد لب غماز نگاه
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازنگاه
    شناسه
    bayt 29,839 · ganjoor 44,675
  21. 21
    چو خامه ‌گر به خموشی به سر بری بیدل / تو نیز راز دل خلق بر زبان رانی
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انی
    شناسه
    bayt 31,739 · ganjoor 44,844
  22. 22
    ز صفحهٔ رازِ این دبستان، ز نسخهٔ رنگِ این گلستان / نگشت نقشِ دگر نمایان مگر غباری به بالِ عَنقا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 21 · ganjoor 40,634
  23. 23
    از اشک توان محرم رسوایی ما شد / شبنم همه‌جا آینه‌دارست سحر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 867 · ganjoor 40,711
  24. 24
    خیال قرب غفلت دوری ازانس است محرم را / تبسم‌های‌گندم چین دامن گشث آدم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,175 · ganjoor 40,739
  25. 25
    نیست بی‌افشای راز عاشقان پرواز رنگ / بال و پر باید شکست این طایر پیغام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,238 · ganjoor 40,744
  26. 26
    محرم آن شعله خویم جانب دیرم مخوان / عالمی را جمع سازم هرکه بدوزد مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وزدمرا
    شناسه
    bayt 1,294 · ganjoor 40,749
  27. 27
    نظرها ذرهٔ خورشید حسنند، ای حیا رحمی / مگردان محرم آن جلوه آغوش نهالی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    الیرا
    شناسه
    bayt 1,880 · ganjoor 40,801
  28. 28
    غافل نتوان بود ازین منتخب راز / هشدارکه یک نقطه‌کتاب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,389 · ganjoor 40,847
  29. 29
    محرم‌کیفیت ما حیرت تشویش نیست / چون فسون ناامیدی راحت ایجادیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادیمما
    شناسه
    bayt 2,454 · ganjoor 40,852
  30. 30
    کس محرم ادبگه ناموس دل مباد / جایی رسیده‌ایم‌که ننگ خودیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگخودیمما
    شناسه
    bayt 2,482 · ganjoor 40,854

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه