دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1862

بی نم خجلت نمی‌باشد سر و کار طمع

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه ارطمعردیف طمعدشواری نسبتاً آسان

جنس استغنا عرق دارد به بازار طمع

غیر نومیدی علاج اینقدر امراض چیست

عالمی پر می‌زند در نبض بیمار طمع

عم در حسرت شد و یک طوق قمری خم نبست

خجلت بیحاصلی بر سرو گلزار طمع

آسمان خمیازهٔ یأس تو خرمن می‌کند

ای هوس بردار دست از شکل انبار طمع

بی‌نیازی تابع اندیشهٔ اغراض نیست

خدمت همت محال است از پرستار طمع

بهر تعمیر خیالی کز نفس ویرانتر است

خاک دهر از آبرو گل کرد معمار طمع

زجر عبرت نیست تنبیه سماجت پیشگان

لب گزیدن نشکند دندان اظهار طمع

درخور جان کندن از اغراض می‌باید گذشت

عمرها شد مرگت از پا می‌کشد خار طمع

از کمال خویش غافل نیست استعداد خلق

شور اقبال گدا می‌باشد ادبار طمع

بزم چندین حسرت آنسوی قیامت چیده‌ایم

باید از شخص امل پرسید مقدار طمع

گر همه بر آسمان خواهی نظر برداشتن

چون مژه بی سرنگونی نیست دیوار طمع

از خرد جستم طریق انتعاش کام خلق

دست بر هم سود و گفت این است دیوار طمع‌

نیست موقوف سوال ابرام طبع دون حسب

بستن لب هم کمر بسته است در کار طمع

بی نیازی بیدل آخر احتیاج آمد به عرض

محرم راز غنایم کرد آثار طمع

مفاهیمِ این غزل

راز / محرم عدم/هستی دست / کف فلک / چرخ حسرت خلق

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
حسرت: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1835
بی تو مشکل کنم از خل غزل 2272
وحشتی کو تا وداع این غزل 809
جرأت سؤال شرم ترا گر غزل 1662
با همه بی‌دست و پایی غزل 1748
در این بساط هوس پیش غزل 1425
وهم بلند وپست جاه چن

خوانش و منبع در گنجور ↗