دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 952

به هرجا ساز غیرت انفعال آهنگ می‌گردد

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه نگمیگرددردیف می گردددشواری میانه

به موج یک عرق صد آسیای رنگ می‌گردد

نگردد ضعف پیری مانع بیتابی شوقت

نوا از پا نیفتد گر نی ما چنگ می‌گردد

فسردن کسوت ناموس چندین وحشت است اینجا

پری در شیشه دارد خاک ما گر سنگ می‌گردد

ز الفتگاه دل مگذرکه با آن پرفشانیها

نفس اینجا ز لب نگذشته عذر لنگ می‌گردد

چو گیرد خودنمایی دامنت ساز ندامت کن

خموشی می‌تپد بر خویش تا آهنگ می‌گردد

فریب آب نتوان خوردن از آیینهٔ هستی

گر امروزش صفایی هست فردا زنگ می‌گردد

دماغ و هم سرشار است در خمخانهٔ امکان

می تحقیق تا در جام ریزی بنگ می‌گردد

ندانم نبض موجم یا غبار شیشهٔ ساعت

که راحت از مزاج من به صد فرسنگ می‌گردد

جنونم جامه‌واری دارد از تشریف عریانی

که گر یک رشته بر رویش فزایی تنگ می‌گردد

دل آن بهتر که چون اشک از تپیدن نگذرد بیدل

که این گوهر به یک دم آرمیدن سنگ می‌گردد

مفاهیمِ این غزل

ساز / آهنگ نفس / دم دل / قلب سنگ / خار شیشه آیینه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 953
ز انداز نگاهت فتنه ب غزل 2423
صفا گل کرده‌ای تا کی غزل 949
نگه ز روی تو تا کامی غزل 948
سیه مستی به دور ساغر غزل 1217
دماغ وحشت‌آهنگان خیا غزل 2495
به تماشای این چمن در

خوانش و منبع در گنجور ↗