› بعدی
دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1114

تا ساز نفس‌ها کم مضراب نگیرد

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه ابنگیردردیف نگیرددشواری میانه

تا ساز نفس‌ها کم مضراب نگیرد

آهنگ جنون دامن آداب نگیرد

عاشق که بنایش همه بر دوش خرابی ست

چون دیده چرا خانه به سیلاب نگیرد

واژه‌نامه · فقط صورت‌های نادر؛ واژه‌های بی‌شرح رایج‌اندبنایش ← بنیاد و ساختمانی‌اشدوش خرابی ← شانهٔ ویرانیسیلاب ← سیلِ ویرانگر

بر پای توگر باز شود دیده مخمل

چون آینه هرگز خبر از خواب نگیرد

چون ریگ روان در سفر دشت توکل

باید قدح آبله هم آب نگیرد

بی کینه‌ام از خلق به رنگی که چو یاقوت

مو از اثر آتش من تاب نگیرد

درویشی من سرخوش صهبای تسلی است

ساحل قدح از گردن گرداب نگیرد

زین خواب گمان وا نشود چشم یقینت

از تیغ اجل تا به گلو آب نگیرد

غفلت به کمین دم پیری‌ست حذرکن

کز پرتو صحبت به شکر خواب نگیرد

آخربه‌گهر محو شود پیچ وخم موج

تا چند دل از عالم اسباب نگیرد

آخربه‌گهر ← سرانجام به گوهرعالم اسباب ← جهانِ علت‌ها و وسیله‌هاپیچ وخم موج ← پیچ و تابِ موج

بیدل به عبادتکدهٔ عجز‌پرستی

جز نقش‌کف پای تو محراب نگیرد

عبادتکدهٔ ← پرستشگاهعجز‌پرستی ← پرستشِ ناتوانیمحراب ← محرابِ نمازنقش‌کف پای ← نقشِ کفِ پا
مفاهیمِ این غزل
واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه
دل
جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل
تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه
سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس
دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم
اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب
مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
عالم
جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
موج
برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
نقش
تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
دامن
کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
جنون
دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ساز
آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
آتش
شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
خانه
سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
پای
عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
دیده
چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عجز
ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
دم
نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
غزل‌های مرتبط
خوانش و منبع در گنجور ↗