→ دیوانِ بیدل دهلوی

آب / شبنم

1,717 بیت · 1,744 مصراع · 1,175 غزل

تعریف

ab-shabnam

آب / شبنم در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با آب شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن آبرو، تر، روانی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: صفا، گذرایی و نمِ پیدایش. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1744 مصراع، 1717 بیت و 1175 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: آب (1254)، تر (317)، آبرو (173)، روانی (35). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    از روانی در تحیر هم اثر می‌دارد آب / گر همه آیینه باشد دربه‌در می‌دارد آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیدارداب
    شناسه
    bayt 4,054 · ganjoor 40,996
  2. 2
    بسکه شد از تشنه‌کامی‌های ما نایاب آب / دست از نم شسته می‌آید به روی آب‌، آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اباب
    شناسه
    bayt 3,866 · ganjoor 40,980
  3. 3
    بی‌لطافت نیست از بس وحشت آهنگ است آب / گر در راحت زد همچون گهر سنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,925 · ganjoor 40,985
  4. 4
    تا زند فال‌گهر بیتابی آهنگ است آب / نعل درآتش به جست‌وجوی این رنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,935 · ganjoor 40,986
  5. 5
    بی‌کمالی‌نیست دل از شرم چون می‌گردد آب / از عرق آیینهٔ ما را فزون می‌گردد آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمیگردداب
    شناسه
    bayt 4,019 · ganjoor 40,993
  6. 6
    هرکجا بی‌رویت از چشمم برون می‌گردد آب / گر همه در پردهٔ خار است خون می‌گردد آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمیگردداب
    شناسه
    bayt 4,030 · ganjoor 40,994
  7. 7
    گر در این بحر اعتباری از هنر می‌دارد آب / قطرهٔ بی‌قدر ما بیش ازگهر می‌دارد آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیدارداب
    شناسه
    bayt 4,042 · ganjoor 40,995
  8. 8
    نشسته‌ایم به یادت زگریه تنگ در آب / شکسته‌ایم چوگوهر هزار رنگ در آب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگدراب
    شناسه
    bayt 4,079 · ganjoor 40,998
  9. 9
    سایه اندازد اگر بخت سیاه من در آب / فلس ماهی دیدهٔ آهوکند خرمن در آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندراب
    شناسه
    bayt 4,104 · ganjoor 41,000
  10. 10
    باز درگلشن ز خویشم می‌برد افسون آب / در نظر طرز خرامی دارم از مضمون آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وناب
    شناسه
    bayt 4,181 · ganjoor 41,007
  11. 11
    ای معنی آب شو که ز ننگ شعور خلق / انصاف نیز آب شد و از جهان گذشت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انگذشت
    شناسه
    bayt 9,668 · ganjoor 41,935
  12. 12
    خطی‌ که بر گل روی تو آب می‌ریزد / به سایه آب رخ آفتاب می‌ریزد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابمیریزد
    شناسه
    bayt 13,167 · ganjoor 42,245
  13. 13
    آنجا که فشارد مژه‌ام دیدهٔ تر را / پرواز هوس پنبه‌کند آب‌گهر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 859 · ganjoor 40,711
  14. 14
    ای آب رخ از خاک درت دیدهٔ تر را / سرمایه ز خون‌گرمی داغ تو جگر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 870 · ganjoor 40,712
  15. 15
    بیدل چو خَزَف سهل بود گوهر بی‌آب / از دیدهٔ تَر قطع مکن نسبت نم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,174 · ganjoor 40,738
  16. 16
    لباس عارضی نبود حجاب جوهر ذاتی / اگر در تیغ باشد آب‌ نگذارد روانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,895 · ganjoor 40,802
  17. 17
    فسون جاه عذر لنگ سازد پرفشانی را / به غلتانی رساند آب درگوهر روانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,911 · ganjoor 40,804
  18. 18
    یک نفس ساکن دامان حبابیم امروز / ورنه چون آب روانی‌ست همان پیشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,762 · ganjoor 40,880
  19. 19
    هرگه به باغ بی‌تو فکندم نظر در آب / تمثال من برآمد از آیینه تر درآب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ردراب
    شناسه
    bayt 4,066 · ganjoor 40,997
  20. 20
    همچو شبنم در طلسم دامگاه این چمن / مرغ ما را فیض آب و دانه ازچشم تر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,316 · ganjoor 41,103
  21. 21
    بسکه الفتگاه عجزم دلنشین بیخودی‌ست / آب اگرکردم ازین خاکم روانی مشکل است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لاست
    شناسه
    bayt 5,832 · ganjoor 41,150
  22. 22
    ای محیط عشق بر کم ظرفی دل رحمتی / آب شد این قطره تا یک چشم‌تر آورده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راوردهاست
    شناسه
    bayt 6,693 · ganjoor 41,225
  23. 23
    ز گلشنت ریشه‌ای نخندد که چرخش افسردگی پسندد / چو ماه نو نقش جام بندد لبی که تر شد به آب جویت
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ویت
    شناسه
    bayt 10,073 · ganjoor 41,971
  24. 24
    گر شوخی زلفت فکند سایه به دریا / از آب روان دسته ‌کند سنبل تر موج
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رموج
    شناسه
    bayt 10,176 · ganjoor 41,981
  25. 25
    در بساط پاکبازان خجلت آلودگی‌ست / گر به آب دیده طرف دامنی تر می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیشود
    شناسه
    bayt 17,782 · ganjoor 43,620
  26. 26
    رفت آن سامان‌که در هر چشم سیلی داشتم / این زمانم آب باید شد به یاد چشم تر
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ر
    شناسه
    bayt 18,912 · ganjoor 43,720
  27. 27
    سخن چو آب دهد طبعهای بیحس را / به نثر و نظم نگردد، دماغ‌کاغذ، تر
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ر
    شناسه
    bayt 19,018 · ganjoor 43,729
  28. 28
    سیلاب خوش عمارت ویرانه می‌کند / ای چشم تر تو هم گل ما را در آب گیر
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابگیر
    شناسه
    bayt 19,480 · ganjoor 43,769
  29. 29
    خون شد دل و ز اشک اثر می‌کشد هنوز / ساز آب‌گشت و نغمهٔ تر می‌کشد هنوز
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رمیکشدهنوز
    شناسه
    bayt 19,747 · ganjoor 43,793
  30. 30
    غبار صیدم از صحرای امکان رفته‌ام اما / هنوز از خون من دارد روانی آب شمشیرش
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یرش
    شناسه
    bayt 20,456 · ganjoor 43,853

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه