→ دیوانِ بیدل دهلوی

قدح

160 بیت · 162 مصراع · 132 غزل

تعریف

qadah

قدح در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با قدح شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: پیالهٔ بزرگِ می؛ نمادِ ظرفِ فیض و مستیِ معنوی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 162 مصراع، 160 بیت و 132 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: قدح (162). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    خجلم ز حسرت پیریی ‌که ز چشم تر نکشد قدح / ستم است داغ خمار شب به دم سحر نکشد قدح
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    رنکشدقدح
    شناسه
    bayt 10,326 · ganjoor 41,994
  2. 2
    شب‌که حسنش برعرق پیچید سامان قدح / ناز مستی بود گلباز چراغان قدح
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انقدح
    شناسه
    bayt 10,337 · ganjoor 41,995
  3. 3
    دور انسان به میان دو قدح مشترک است / تا چه اقبال‌کند جام لدن یا دنیا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 60 · ganjoor 40,637
  4. 4
    سامان عیش ما نشود کم ز بعد مرگ / تا مشت خاک ماست قدح نوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 76 · ganjoor 40,639
  5. 5
    خرامت بال شوقم داد در پرواز حیرانی / که چون قُمری قدح در چشم دارم سرو مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 368 · ganjoor 40,664
  6. 6
    خراب میکدهٔ عالم خیال توایم / چه مشربی‌! که قدح‌نوش‌ کرده‌ای ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشکردهایمارا
    شناسه
    bayt 599 · ganjoor 40,688
  7. 7
    مست خیال میکدهٔ نرگس توایم / شور جنون‌ کند قدح ما شراب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 643 · ganjoor 40,692
  8. 8
    گل و لاله جام جمال زد، مه نو قدح به‌ کمال زد / همه‌کس به‌ عشرت حال زد تو جبین به‌ نم‌ نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 782 · ganjoor 40,704
  9. 9
    ز شرم‌ مستی قدح‌ نگون‌ کن‌، دماغ هستی به‌ وهم خون‌ کن / تو ای حباب‌ از طرب چه داری پر از عدم‌ کن‌ کنار خود را
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ارخودرا
    شناسه
    bayt 840 · ganjoor 40,709
  10. 10
    حسرت لعل یار میکده‌ای‌ست / که قدح نوش‌کرده است مرا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    وشکردهاستمرا
    شناسه
    bayt 1,249 · ganjoor 40,745
  11. 11
    توقع هرچه‌باشد بی‌صداعی نیست ای‌ساقی / قدح برسنگ زن تا بشکنی رنگ خمارم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارمرا
    شناسه
    bayt 1,321 · ganjoor 40,752
  12. 12
    نیست چو التفات دل میکدهٔ تعلقی / آبله پایی نفس شد قدح نبید ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    یدما
    شناسه
    bayt 2,124 · ganjoor 40,823
  13. 13
    غیرت ز بس که حوصله سامان شرم بود / خمیازه هم قدح نکشید از خمار ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,163 · ganjoor 40,826
  14. 14
    همه عمر با تو قدح زدیم و نرفت رنج خمار ما / چه قیامتی‌ که نمی‌رسی ز کنار ما به‌ کنار ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,191 · ganjoor 40,829
  15. 15
    به خیال چشم‌که می‌زند قدح جنون دل تنگ ما / که هزار میکده می‌دود به رکاب‌گردش رنگ ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,356 · ganjoor 40,844
  16. 16
    ز نشئهٔ می تمکین ما مگو بیدل / قدح در آب‌گهر زد ادب معاشی ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اشیما
    شناسه
    bayt 2,868 · ganjoor 40,890
  17. 17
    چو شمع یک مژه وا کن ز پرده مست برون آ / بگیر پنبه ز مینا قدح بدست برون‌ آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    َ َ ست
    شناسه
    bayt 2,926 · ganjoor 40,896
  18. 18
    قدح شکسته به زندان هوش چند نشینی / گلوی شیشه دودوری بگیرتنگ برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبرونا
    شناسه
    bayt 2,959 · ganjoor 40,899
  19. 19
    ای قدح‌گوش شو و مژدة مستی دریاب / گرم نطقی است‌کنون لعل خموش مینا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشمینا
    شناسه
    bayt 2,981 · ganjoor 40,901
  20. 20
    از خرام‌موج می چشم قدح‌داغ است‌و بس / دارد این نقش قدم خمیازهٔ رفتارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,227 · ganjoor 40,922
  21. 21
    می‌کشد خمیازهٔ صبح‌ انتظارِ آفتاب / در خمارآبادِ مخموران قدح‌پیما بیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابیا
    شناسه
    bayt 3,613 · ganjoor 40,958
  22. 22
    چوز خاک لاله‌برون زند، قدح‌شکسته به‌خون زند / هوسی اگربه جنون زند به همین نسق کنم ازحیا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    قکنمازحیا
    شناسه
    bayt 3,661 · ganjoor 40,962
  23. 23
    قدح‌پرستی از اسباب فارغم دارد / کتاب دردسری شسته‌ام به آب غضب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,728 · ganjoor 40,968
  24. 24
    قدح به سرخوشی وهم می‌زنم بیدل / درین بهار چه دارد به غیر بنگ شراب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگشراب
    شناسه
    bayt 4,159 · ganjoor 41,004
  25. 25
    بهار می‌گذرد مفت فرصت است ای شیخ / قدح به خون ورع زن شراب را دریاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابرادریاب
    شناسه
    bayt 4,196 · ganjoor 41,008
  26. 26
    اگر جهان قدح از باده پرکند بیدل / تو تردماغی چشم پرآب را دریاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابرادریاب
    شناسه
    bayt 4,202 · ganjoor 41,008
  27. 27
    ز استقبال و حال این امل‌کیشان چه می‌پرسی / قدح در دست فردا نیست بی‌ رنج خمار امشب
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارامشب
    شناسه
    bayt 4,236 · ganjoor 41,012
  28. 28
    از چشمت آنچه بر قدح مِی‌ فتاده است / کس را کم اوفتاد بدینسا‌ن شکست و ریخت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انشکستوریخت
    شناسه
    bayt 4,426 · ganjoor 41,029
  29. 29
    تا ابد در خاک اگر جویی نخواهی‌ یافتن / آن قدح‌ کز بازی طفلانه نشکست و نریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهنشکستونریخت
    شناسه
    bayt 4,586 · ganjoor 41,043
  30. 30
    به خاک میکده اعجاز کرده‌اند خمیر / ز دست هرکه قدح ‌گل ‌کند ید بیضاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,029 · ganjoor 41,079

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه