دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 5

کرده‌ام باز به آن گریهٔ سودا، سودا

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)قافیه ادشواری نسبتاً آسان

که ز هر اشک زدم بر سر دریا، دریا

ساقی امشب چه جنون ریخت به پیمانهٔ هوش

که شکستم به دل از قلقل مینا، مینا

محو اوگشتم و رازم به ملاء توفان کرد

هست حیرانی عاشق لب‌ گویا، گویا

داغ معماری اشکم که به یک لغزیدن

عافیتها شد ازین آبله برپا، برپا

درد عشقم من و خلوتگه رازم وطن است

گشته‌ام اینقدر از نالهٔ رسوا، رسوا

نذر آوارگی شوق هوایت دارم

مشت خاکی که دهد طرح به صحرا، صحرا

دل آشفتهٔ ما را سر مویی دریاب

ای سرموی توسرکوب ختنها تنها

دور انسان به میان دو قدح مشترک است

تا چه اقبال کند جام لدن یا دنیا

تا تقاضا به میان آمده، مطلب رفته‌ست

نیست غیر ازکف افسوس طلبها، لبها

بیدل این نقد به تاراج غم نسیه مده

کار امروز کن امروز، ز فردا، فردا

مفاهیمِ این غزل

سر / سودا اشک / گریه دل / قلب جام / ساغر / مینا جنون / مجنون حیرت

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
شوق: اشتیاقِ سوزان؛ کششِ پرشورِ دل به‌سوی معشوق و وصال.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
غم: اندوه؛ سرمایهٔ دلِ عاشق و همدمِ شب‌های تنهایی.
دریا: پهنه بزرگ آب؛ کنایه از گستردگی، بی‌کرانی یا اصل وحدت.
محو: زدوده و ناپدیدشدن؛ کنایه از فنا و استغراق در حقیقت.
جام: ظرفِ باده؛ نمادِ دلِ پذیرای فیض و معرفت.
مینا: شیشه و صراحیِ باده؛ نمادِ دلِ شفاف و ظرفِ معنا.
اقبال: بخت و روی‌آوریِ دولت؛ نمادِ کامیابی و سعادتِ روزگار.

غزل‌های مرتبط

غزل 1237
هرکه حرفی از لبت وام غزل 2334
از زندگی به جز غم فر غزل 369
گرشود آن نرگس میگون غزل 520
صبح این بادیه آشوب ت غزل 553
شوق‌دیدارم و در چشم‌غزل 2543
چون گهر هر چند بر در

خوانش و منبع در گنجور ↗