دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 6

جولان ما فسرد به زنجیر خواب پا

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه یرخوابپاردیف خواب پادشواری دشوار

واماندگی‌ست حاصل تعبیر خواب پا

ممنون غفلتیم که بی‌منت طلب

ما را به ما رساند به شبگیر خواب پا

واماندگی ز سلسلهٔ ما نمی‌رود

چون جاده‌ایم یک رگ زنجیر خواب پا

در هر صفت تلافی غفلت غنیمت است

تاوان ز چشم‌گیر به تقصیر خواب پا

نتوان به سعی آبله افسردگی‌کشید

خشتی نچیده‌ایم به تعمیر خواب پا

اظهار غفلت طلبم‌کار عقل نیست

نقاش عاجزست به تصویر خواب پا

آخر سری به عالم نورم کشیدن است

غافل نی‌ام چو سایه ز شبگیر خواب پا

سامان آرمیدگی موج‌گوهریم

ما را سری‌ست برخط تسخیر خواب پا

بیدل دلت اگرهوس آهنگ منزل است

ما و شکست‌کوشش وتدبیر خواب پا

مفاهیمِ این غزل

پا / قدم / راه آبله / رنج راه دنیا-بازی / بازی دنیا غفلت / خواب قفس / بند چشم / نگاه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
طلب: جُستن و خواستن؛ کششِ سالک در پیِ حق و معشوق.
غفلت: بی‌خبری و بی‌توجهی؛ خوابِ دل و حجابِ راهِ آگاهی.
سامان: سروسامان و نظم؛ آسایش و قرارِ کار، که عاشق فاقدِ آن است.
منزل: جایگاهِ فرود؛ نمادِ مقصد، مقامِ سلوک و مرحلهٔ راه.
حاصل: دستاورد و نتیجه؛ نمادِ ثمرِ عمر و بهرهٔ نهایی.
زنجیر: بندِ آهنین؛ نمادِ اسارتِ عشق و سلسلهٔ جنونِ زلف.

غزل‌های مرتبط

غزل 2369
فریاد کز توهم نامحرم غزل 1
آیینه بر خاک زد صُنع غزل 2325
چون غنچه در خیال تو غزل 2187
ز بال نارسا بر خویش غزل 859
عمرگذشته بر مژه‌ام ا غزل 1165
تا گرد ما به اوج ثری

خوانش و منبع در گنجور ↗