دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1769

به لوح جسم که یکسر نفس خطوط حک استش

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)قافیه کاستشردیف استشدشواری درآمدنی

دل انتخاب نمودم به نقطه‌ای که شک استش

به آرمیدگی طبع بیدماغ بنازم

که بوی یوسف اگر پیرهن درّد خسک استش

در آن مکان که غبارم به یادکوی تو بالد

سماک با همه رفعت فروتر از سمک استش

از این بساط گرفتم عیار فطرت یاران

سری که شد تهی از مغز گردش فلک استش

به ابر و رعد خروشم حقی است‌کاین مژه ی تر

اگر به ناله نباشد به گریه مشترک استش

به تیغ کینه صف عجز ما به هم نتوان زد

که همچو موج زگردن شکستگی کمک استش

نگاه بهره ز روشندلی نبرد وگرنه

سیاهی دو جهان از چراغ مردمک استش

به حرمت رمضان کوش اگر ز اهل یقینی

همین مه است که آدم طبیعت ملک استش

چنین که خلق به نور عیان معامله دارد

حساب جوهر خورشید و چشم شب‌پرک استش

ز خوان دهر مکن آرزوی لذت دیگر

همانقدرکه به زخم دلی رسد نمک استش

اگر به فقر کنند امتحان همت بیدل

سواد سایهٔ دیوار نیستی محک استش

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه درد / زخم فطرت / طبع جهان / دهر غبار / سایه خورشید / روشنی

تلمیحاتِ این غزل

آدم یوسف

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
جوهر: ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته می‌شود.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
طبع: سرشت و خوی؛ مزاجِ درون و قریحهٔ شاعرانهٔ جان.
فلک: آسمان و گردونِ روزگار؛ نمادِ سرنوشت و جفای چرخ.
شب: تاریکیِ شبانه؛ نمادِ هجران، راز و خلوتِ سالک.

غزل‌های مرتبط

غزل 1767
من وآن فتنه بالایی ک غزل 1768
ز ساز قافله ما که ما غزل 502
دل از غبارِ نفس زخمِ غزل 1505
یک دو دم هنگامهٔ تشو غزل 735
بندگی با معرفت، خاصِ غزل 839
چنین که عمر تأملگر ش

خوانش و منبع در گنجور ↗