دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 88

کی جزا می‌رسد از اهل حیا سرکش را

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)قافیه شراردیف رادشواری دشوار

آب آیینه محال است‌ کشد آتش را

بر زبان راست روان را نرود حرف خطا

خامه ظاهر نکند جز سخن دلکش را

استخوانم نشود سدّ ره ناوک یار

شمع ناچار به خودکوچه دهد آتش را

کینه‌سازی المی نیست که زایل‌گردد

روزوشب سینه پر از تیر بود ترکش را

از چه پرواز بزرگی نفروشد زاهد

ریش برتافته‌کم نیست بزاخفش را

بگذر از خرقه اگر صافی مشرب خواهی

کز نمد می‌گذرانند می بیغش را

ناله‌ای هست اگر گریه عنان‌کوته کرد

ابر ازبرق چرا هی نکند ابرش را

مژه‌ای بازکن از چاک کتان هستی

نتوان دید به چشم دگرآن مهوش را

دام ماگرم‌روان نیست تعلق بیدل

خارپا مانع جولان نشود آتش را

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع زبان / سخن آیینه چشم / نگاه گناه / رحمت عدم/هستی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.
دام: تله شکار؛ نمادِ تعلق و گرفتاریِ جان در جهان.
حرف: سخن و کلمه؛ نمادِ گفتار در برابرِ خاموشیِ معنا.
چاک: شکاف و دریدگی؛ نمادِ دلِ خونین و گریبانِ دریدهٔ عاشق.
تعلق: وابستگی و پیوند؛ نمادِ بندِ دنیوی و حجابِ سلوک.

غزل‌های مرتبط

غزل 125
سوار برق عمرم، نیست غزل 169
عیشْ داندْ دلِ سرگشت غزل 41
نفس آشفته می‌دارد چو غزل 89
لب جویی که از عکس تو غزل 160
کردم رقم به کلک نفس غزل 2600
در شکنج عزتند ارباب

خوانش و منبع در گنجور ↗