دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2657

در پردهٔ هر رنگ کمین کرده شکستی

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه ستیدشواری دشوارتر

داده است قضا کارگه شیشه به مستی

بر نقش خیال تو و من بسته شکستی

از هر دو جهان آن طرف آینه بستی

عمری‌ست بهار دل فردوس خیال است

گل تخت چمن بارگه غنچه نشستی

خجلت‌کش نومیدی‌ام از هستی موهوم

کو آنقدرم رنگ که آرد به شکستی

فطرت چقدر گل کند از پیکر خاکی

کردند بلند آتشم از خانهٔ پستی

هر چند که اقبال کلاهم به فلک سود

بی‌خاک شدن نقش مرا نیست نشستی

کاری دگر است آنچه دلش حاصل جهد است

این مزد مدان وعدهٔ هر آبله دستی

از معبد نیرنگ مگویید و مپرسید

ماییم همان سایهٔ خورشید پرستی

گل کن به نم جبهه غباری که نداری

درکشو‌ر اوهام چه بندی و چه بستی

هشدار که در عرصهٔ همت نتوان یافت

چون سعی گذشتن ز نشان صافی شستی

بیدل اثر سعی ندامت اگر این است

آتش به دو عالم فکن از سودن دستی

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار خیال دنیا-بازی / بازی دنیا جهان / دهر رنگ / بی‌رنگی سعی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.

غزل‌های مرتبط

غزل 2658
عبث ای دشمن تحقیق دل غزل 2659
مژه‌واری ز خواب ناز غزل 1206
از نامه‌ام آن شوخ مک غزل 944
دل تا به کی‌ام جز پی غزل 1013
کس طاقت آن لمعهٔ رخس غزل 1635
یاران، چو صبح‌‌‍‌‍،

خوانش و منبع در گنجور ↗