دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1947

دل آرمیده به خون مکش ز فسون رنگ وهوای گل

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه ایگلدشواری دشوار

ستم‌ست غنچهٔ این چمن مژه واکند به صدای گل

به حدیقه‌ای که تبسمت فکند بساط شکفتگی

مگر از حیا عرقی کند که رسد به خنده دعای گل

به فروغ شمع صد انجمن سحری‌ست مایل این چمن

چو گلیم از برو دوش من بکشند سایه ز پای گل

چمنی است عالم کبریا بری ازکدورت ماسوا

نشود تهی به گمان ما ز هجوم رنگ تو جای گل

ز بلند و پست بساط رنگ اثری نزد در آگهی

که چه یافت سبزه کلاه سرو و چه دوخت غنچه قبای گل

چمن اثر ز نظر نهان به مآثرت که کشد عنان

ز بهار می‌طلبی نشان مگذر ز آینه‌های گل

قدح شکستهٔ فرصتت چقدر شراب نفس کشد

به خمیر طینت سنگ هم زده‌اند آب بقای گل

تو به دستگاه چه آبرو ز طرب وفا کنی آرزو

که نساخت کاسهٔ رنگ و بو به مزاج خنده گدای گل

به خیال غنچه نشسته‌ام به هوای آینه بسته‌ام

ز دل شکسته کجا روم چو بهارم آبله پای‌گل

بگذشت خلقی ازین چمن به نگونی قدح طرب

تو هم آبگینه به خاک نه که خم است طاق بنای گل

ندوی چو بیدل بیخبر دم پیری از پی کر و فر

که تهیست قافلهٔ سحر ز متاع رنگ و درای گل

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار آیینه لب / تبسم دنیا-بازی / بازی دنیا رنگ / بی‌رنگی بساط

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1407
دل پا شکسته حق طلب، غزل 118
تبسم‌ریز لعلش‌ گر نش غزل 1234
به کدام فرصت ازین چم غزل 383
به وصول مقصد عافیت ن غزل 2004
نبری گمان فسردگی به غزل 1152
به طراز دامن ناز و چ

خوانش و منبع در گنجور ↗