بندگی با معرفت، خاصِ حضورِ آدمیست
بندگی با معرفت، خاصِ حضورِ آدمیست
ورنه اینجا سجدهها چون سایه یکسر مبهمیست
бандаги бо маъарафт, хоси ҳазури одами-ст
варна инҷо саҷада-ҳо чун сойа йакасар мабҳами-ст
با سجودت از ازل پیشانیام را توأمیست
دوری اندیشیدنم زان آستان، نامحرمیست
бо саҷудат аз азал пишони-ам ро тавоми-ст
дури андишиданам зон остон, номаҳарми-ст
آه از آن دریا جدا گردیدم و نگداختم
چون گهر، غلتیدنِ اشکم ز دردِ بینمیست
о аз он дарё ҷадо гардидам ва нагадохатам
чун гаҳар, ғалатидани ашакам з дард бе-нами-ст
فرصتم تاکی ز بیآبی کشد رنجِ نفس
سازِ قلیانی که دارد؟ مجلسِ پیری، دمیست
фарсатам токи з бе-оби кашад ранҷи нафас
соз қалиони ки дорад? маҷаласи пири, дами-ст
داغ زیرِ پا و آتش بر سر و در دیده اشک
شمع را, در انجمن بودن, چه جای خرمیست؟
доғ зир по ва оташ бар сар ва дар дида ашак
шамъ ро, дар анаҷаман будан, ча ҷой харми-ст?
حاصلِ اشغالِ محفل، دوش پرسیدم ز شمع
گفت: افزونی نفس میسوزد و قسمت کمیست
ҳосал ашағоли маҳафал, душ парсидам з шамъ
гафт: афазуни нафас мӣ-сузд ва қасамат ками-ст
سوختن، منتگذارِ چارهفرمایان مباد
جز به مهتابم به هرجا مینشانی، مرهمیست
сухатан, манат-газор чора-фармойон мабод
ҷуз ба маҳатобам ба ҳараҷо мӣ-нашони, мараҳами-ст
با دو عالم آشنا، ظلم است بیکس زیستن
پیش ازین هستی غناها داشت، اکنون مبرمیست
бо ду олам ошано, залм аст бе-кас зисатан
пиш азин ҳастӣ ғаноҳо дошт, аканун мабарми-ст
آتشی کو کز چراغِ خامشمگیرد خبر
خامسوزِ داغِ دل را، سوختن هم مرهمیست
оташи ку каз чароғ хомашм-гирд хабар
хом-суз доғ дил ро, сухатан ҳам мараҳами-ст
جز به همچیدن، کسی را با تصرف کار نیست
گندم انبار است هر سو، لیک قحطِ آدمیست
ҷуз ба ҳам-чидан, каси ро бо тасарф кор нест
гандам анабор аст ҳар су, лик қаҳати одами-ст
خلق در موت و حیات از صوف و اطلس تا کفن
هرچه پوشد زین سیاهی و سفیدی، ماتمیست
халқ дар мут ва ҳиот аз суф ва аталас то кафан
ҳарача пушад зин сиоҳи ва сафиди, мотами-ст
تا ابد کوک است بیدل نغمهٔ سازِ جهان
اوجِ اقبال و حضیضِ فقر زیری و بمیست
то абд кук аст бидел нағама соз ҷаҳон
аваҷи ақабол ва ҳазизи фақар зири ва бами-ст
واژهنامهٔ این غزل · 18 واژه
- دل
- جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
- نیست
- نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
- بیدل
- تخلصِ شاعر؛ بهمعنیِ بیدل، عاشقِ از خود رفته.
- سر
- بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
- نفس
- دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
- شمع
- چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بیقرار.
- پا
- عضوِ راهرفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
- عالم
- جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوهگاهِ حق.
- هستی
- وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
- جهان
- گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
- ساز
- آلتِ نوازندگی؛ نمادِ همآهنگی و نوای درون.
- آتش
- شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
- داغ
- نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
- اشک
- قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
- سایه
- اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کمرنگ.
- دیده
- چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
- درد
- رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
- آه
- نالهٔ دل؛ دودِ سینهٔ عاشق و فریادِ سوز و درد.