دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 736

زندگی شوخی کمین رمیست

وزن فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)قافیه میستدشواری دشوارتر

فرصت گیر و دار صبحدمیست

بسکه تنگ است عرصهٔ امکان

چون نگه هرطرف روی قدمیست

پوست بر تن دربدن ممسک

همچو ماهی جدایی درمیست

عجز خوش استقامتی دارد

بار نُه آسمان به دوش خمیست

یاس پیموده ام ز باده مپرس

جام و مینای اشک چشم نمیست

به سر خود که خاک پای توام

خاک پای تو را به خود قسمیست

هم به خود یک نگه‌تغافل زن

اگر آیینه قابل ستمیست

هرکجا عشق چهره‌پرداز است

سایه هم صورت سیه‌قلمیست

بر فلک می‌توان شد از تسلیم

پایهٔ عزت هلال خمیست

بیدل از دامگاه صحبت خلق

سرکشدن به جیب خویش رمیست

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه عجز / فقر فلک / چرخ پا / قدم / راه آیینه غبار / سایه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
شوخی: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.
نگه: نگاه و نظر؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
فلک: آسمان و گردونِ روزگار؛ نمادِ سرنوشت و جفای چرخ.
جام: ظرفِ باده؛ نمادِ دلِ پذیرای فیض و معرفت.

غزل‌های مرتبط

غزل 737
وضع خطوط جبین از قلم غزل 2632
خلقی‌ست محو خود به ت غزل 348
کیفیت هوای که دارد س غزل 1959
دست و پا گم کردهٔ شو غزل 2005
بی حوصلگی کرد درین ب غزل 2093
چون حباب آن دم که سی

خوانش و منبع در گنجور ↗