دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1420

لمعهٔ مهرش دمی کاینه تابان کند

وزن مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)قافیه انکنددشواری دشوار

شرم به چشم جهات سایهٔ مژگان کند

گر به تغافل دهد جلوه عنان نگاه

خانهٔ صد آینه یک مژه ویران کند

حسن عرقناک او محرمی دل نخواست

آتش غیرت کجاست کاین ورق افشان کند

هرزه‌دو مطلبم‌کاش چو موج‌گهر

آبله‌ام یک نفس محرم دامان کند

فو‌ت زمان حضور آینهٔ دل شکست

یأس کنون جای مو ناله پریشان کند

در بن دندان شوق حسرت‌کنج لبی‌ست

گر بگزم پشت دست بوسه چراغان کند

در برم از نیستی جامهٔ پوشیده‌ای‌ست

تاکی از این‌کسوتم رنگ تو عریان کند

شبهه نچیند بساط در ره تسلیم عشق

آب ز عکس غریق آینه پنهان کند

با همه واماندگی شوق گر آید بجوش

آبلهٔ پا چو شمع بر مژه توفان کند

گر سر مجنون او گردشی آرد به عرض

دشت و در از گردباد رو به گریبان کند

عالم تصویر وهم صید فریبم نکرد

کافر آن غمزه را بت چه مسلمان کند

بیدل ز آن نرگسم جرات بیداد کو

سرمه ز خاکم مگر بالد و افغان کند

مفاهیمِ این غزل

آیینه چشم / نگاه نفس / دم آبله / رنج راه غبار / سایه موج / دریا

تلمیحاتِ این غزل

مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.

غزل‌های مرتبط

غزل 164
جلوهٔ او داد فرمان ن غزل 1546
کجاست سایه که هستیش غزل 561
آفت سر و برگ هوس آرا غزل 1203
محو طلبت گردی اگر دا غزل 1810
کلاه نیست تعین که ما غزل 430
سایهٔ دستی اگر ضامن

خوانش و منبع در گنجور ↗