دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 523

بسکه بیقدری دلیل دستگاه عالم است

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)قافیه ماستردیف استدشواری دشوارتر

چون پر طاووس یک عالم نگین بی‌خاتم است

هر دو عالم در غبار وهم توفان می‌کند

از گهر تا بحر هرجا واشکافی بی‌نم است

گر حیا ورزد هوس آیینه‌دار آبروست

چون هوا از هرزه‌گردی منفعل شد شبنم است

پیش ازآفت منت تدبیرآبم می‌کند

خون زخمم را چکیدن انفعال مرهم است

پیرگردیدی و شوخی یک سر مویم نشد

پیکر خم گشته‌ات هم چشم ابروی خم است

شعلهٔ ما را همین دود دماغ آواره کرد

بر سر اسباب پریشانی علم را پرچم است

آب گردیدن ز ما بی‌انفعالی‌ها نبرد

طبع ما ر چون گداز شیشه ترگشتن‌کم است

سعی آبی ازعرق می‌ریزد ما سود نیست

چون نفس درسوختنها آتش ما مبهم است

بی‌وجود ما همین هستی عدم خواهد شدن

تا درتن آیینه پیداییم عالم عالم است

ازتعلق یک سر مو قطع ننمودیم حیف

تیغ تسلیمی که ما داریم پرنازک دم است

بیدل از عجز وغرور فقروجاه ما مپرس

تا نفس باقی‌ست زین آهنگ، صد زیر و بم است

مفاهیمِ این غزل

آیینه جهان / دهر سر / سودا نفس / دم آتش / شمع نفس

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.

غزل‌های مرتبط

غزل 525
در سیرگاه امر تحیر م غزل 526
شوکت شاهی‌ام از فیض غزل 487
سفله با جاه نیز هیچک غزل 538
زندگی را شغل پرواز ف غزل 665
صورت راحت نفور از مر غزل 568
هرکجا وحشتی از آتشم

خوانش و منبع در گنجور ↗