دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2736
ای شیخ به تدبیر امل بیهده حرفی
ای شیخ به تدبیر امل بیهده حرفی
دستار به کهسار میفکن تل برفی
واژهنامه · فقط صورتهای نادر؛ واژههای بیشرح رایجاندتدبیر امل ← چارهاندیشی آرزوتل برفی ← تودهٔ برف؛ کاری بیهودهدستار ← عمامهشیخ ← پیر و مدعی زهدکهسار ← کوهستان
همنسبتی جوهر رازت چه خیال است
از وهم برون آ، کف این قلزم ژرفی
جوهر رازت ← گوهر سرّ توقلزم ژرفی ← دریای ژرفهمنسبتی ← خویشاوندی و تناسبوهم ← پندار باطل
دون فطرتیت غیر جنون هیچ ندارد
بر حوصلهٔ پوچ مناز آبله ظرفی
آبله ظرفی ← تاولگونه بودن ظرف؛ سستیجنون ← دیوانگیحوصلهٔ پوچ ← ظرفیت تهیدون فطرتیت ← پستی سرشت تو
در عالم برق و شرر امید وفا نیست
هستی رم نازست و تو حسرتکش طرفی
با نقش خیال این همه رعنا نتوان زیست
چون پیکر طاووس ز نیرنگ شگرفی
رعنا ← زیبا و خودنمانقش خیال ← تصویر پندارینیرنگ شگرفی ← فریب شگفتانگیزپیکر طاووس ← اندام طاووس
بحث من و ما بردهای آن سوی قیامت
ای مدٌ نفس با همه فرصت دو سه حرفی
بیدل ادب علم و فن از دور بجا آر
جزخجلت تقریر نه نحوی و نه صرفی
ادب علم و فن ← حرمت دانش و هنراز دور بجا آر ← از دور رعایت کنصرفی ← دانای صرفنحوی ← دانای نحو
واژهنامهٔ این غزل · 18 واژه
- نیست
- نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
- بیدل
- تخلصِ شاعر؛ بهمعنیِ بیدل، عاشقِ از خود رفته.
- نفس
- دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
- عالم
- جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوهگاهِ حق.
- هستی
- وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
- نقش
- تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
- خیال
- صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
- جنون
- دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
- وهم
- پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
- فرصت
- مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
- جوهر
- ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته میشود.
- حسرت
- افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.
- آبله
- تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
- هیچ
- بودِ تهی و بیاعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
- امید
- چشمداشتِ خیر؛ نورِ دل در برابرِ نومیدی و رجای وصل.
- کف
- کفِ دست یا کفِ آب؛ نمادِ ناپایداری و تهیدستی.
- ادب
- حرمت و آیینِ رفتار؛ نمادِ خاموشی و فروتنیِ سالک.
- قیامت
- رستاخیز؛ نمادِ آشوبِ بزرگ و شورِ بیاندازه.
غزلهای مرتبط