دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1110

عملی که سر به هوا خم از همه پیکرت به در آورد

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه رتبهدراوردردیف به در اورددشواری درآمدنی

نه چو مو جنون هار سر قدم از سرت به در آورد

به بضاعت هوس آنقدر مگشا دکان فضولی‌ات

که چو رنگ باخته وسعت پرت از برت به در آورد

به گداز عشوهٔ علم و فن در پیر میکده بوسه زن

که ز قد عالم وهم و ظن به دو ساغرت به در آورد

به قبول و رد، مطلب سبب، که غرور چرخ جنون حسب

به دری که خواندت از ادب ز همان درت به در آورد

ز خیال الفت خانمان به در آ که شحنهٔ امتحان

نفسی اگر دهدت امان دم دیگرت به در آورد

به وقار اگر نه سبکسری حذر از غرور هنروری

که مباد خفٌت لاغری رگ جوهرت به در آورد

اثر وفا ندهد رضا به خمار نشئهٔ مدعا

نگهی که گردش رنگ ما خط ساغرت به در آورد

ز طواف کعبه که می‌رسد به حضور مقصد آرزو

من و سجدهٔ پس زانویی که سر از درت به در آورد

ندهد تأمل انس و جان ز لطافت بد‌نت نشان

مگر آنکه جامهٔ رنگ ما عرق از برت به در آورد

من بیدل از خم طره‌ات به کجا روم که سپهر هم

سر خود به خاک عدم نهد که ز چنبرت به در آورد؟

مفاهیمِ این غزل

سر / سودا رنگ / بی‌رنگی جام / ساغر / مینا دنیا-بازی / بازی دنیا هوس / آرزو جنون / مجنون

تلمیحاتِ این غزل

کعبه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
هوا: هوای جو یا هوسِ نفس؛ آرزو، میل و عشقِ سوزان.
اثر: نشان و تأثیر؛ ردِّ برجامانده، که گاه نایاب و بی‌اثر است.
ادب: حرمت و آیینِ رفتار؛ نمادِ خاموشی و فروتنیِ سالک.

غزل‌های مرتبط

غزل 1691
به خود آنقدر کر و فر غزل 383
به وصول مقصد عافیت ن غزل 1152
به طراز دامن ناز و چ غزل 1849
شده فهم مقصد عالمی ز غزل 1635
یاران، چو صبح‌‌‍‌‍، غزل 25
درین نه آشیان غیر از

خوانش و منبع در گنجور ↗