دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2653

ای لعبت تحیر! نور چه آفتابی

وزن مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)قافیه ابیدشواری دشوارتر

تا غافلی جمالی چون بنگری نقابی

هنگامهٔ خموشت چندین کتاب دارد

یک حرف و صد بیانی یک شخص و صد خطابی

آزادی و تعلق فرصت شمار شوقت

بوی سبک عنانی رنگ گران رکابی

آیینهٔ تعین حکم حباب دارد

از یک عرق محیطی وز یک نفس سرابی

دل معنی غریبی است چشمی گشا و دریاب

یک نقطه واری اما صد دفتر انتخابی

حیرت خیال پیماست عبرت قیامت آراست

اینجا پر و تهی چیست پیمانهٔ حبابی

دانش اگر کمال است فهم خودت محال است

دل غرق انفعال است یونان زیر آبی

افتاده است حیرت در عالم خیالات

فرش بساط وهمی، نی مخملی و خوابی

خواهی به عجز و تسلیم خواهی به ناز و مستی

بر هر چه خواهی افزود صفر عدم حسابی

تدبیر علم و دانش تمهید نارساییست

سر کو تهی نخواهی این رشته بر نتابی

بیدل که داد اینجا آگاهی از تو ما را

ما عالم جنونیم، تو مجلس شرابی

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم خیال حیرت عجز / فقر دل / قلب جهان / دهر

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
حباب: پوسته نازک روی آب؛ نماد ناپایداری و تهی‌بودن.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.

غزل‌های مرتبط

غزل 1963
باز بر خود تهمت عیشی غزل 2446
در این محفل ندارد یم غزل 167
ندیدم مهربان، دلهای غزل 1082
امروز بعد عمری دلدار غزل 1875
شمع من گرم حیا کرد م غزل 1021
بهار صبح نفس زین دو

خوانش و منبع در گنجور ↗