دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2530

بی‌نشان حسنی که درس جلوه می‌خواند ز من

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه اندزمنردیف ز مندشواری دشوارتر

عالمی بر هم زند تا رنگ گرداند ز من

نور غیر ازکسوت عریانی خورشید نیست

چشم بند است اینکه او خود را بپوشاند ز من

آبیار مزرع خاموشی‌ام اما چه سود

شوق می‌کارد نفس تا ناله رویاند ز من

شهپر عنقاست موج جوهر آیینه‌ام

مزد آن صیقل که تمثالی بخنداند ز من

بر غبار الفت این دشت دست افشانده‌ام

یأس می‌ترسم جنون را هم برون راند ز من

هیچ صبح از عهدهٔ شامم نمی‌آید برون

داغ نومیدی مگر خورشید جوشاند ز من

نخل یٱس از سوختنها دارد امید بهار

کاش بی‌برگی پر پروانه رویاند ز من

داغ شد از خجلت بنیاد من سیل فنا

آنقدر گردی نمی‌یابد که بنشاند ز من

سایه دار‌ان‌! به که دیگر بر ندارم سر ز خاک

تا توانایی دل موری نرنجاند ز من

چون حباب آیینه‌ام چشمی‌ست آنهم بی‌نگاه

آه از آن روزی که حیرت دامن افشاند ز من

در مقامی که امتحان گیرد عیار اعتبار

مایه تمثالی‌ست گر آیینه بستاند ز من

تا نجوشد سرمه از خاکستر من چون سپند

خامشی را هم محبت ناله می‌داند ز من

بیدلم بیدل ز شرم سخت جانیها مپرس

دور از آن در، خاک هم آب است اگر ماند ز من

مفاهیمِ این غزل

آیینه غبار / سایه ناله / آه / آواز چشم / نگاه خورشید / روشنی نفس / دم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.

غزل‌های مرتبط

غزل 1701
این بحر را یک آینه د غزل 41
نفس آشفته می‌دارد چو غزل 1437
هرکجا آیینهٔ حسن جنو غزل 194
سخت موهوم است نقش پر غزل 979
دماغ بلبل ما کی هوای غزل 985
شمع بزمت چه قدم بردا

خوانش و منبع در گنجور ↗