دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 477

خواب در چشم و نفس بر دل محزون بار است

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه اراستردیف استدشواری نسبتاً آسان

ازکه دورم که به خود ساختنم دشوار است

عرق شرم تو، ازچشم جهان، شست نگاه

گرتو خجلت نکشی، آینه‌ها بسیار است

گوشهٔ چشم تو محرومی‌کس نپسندد

گر تغافل مژه خواباند نگه بیدار است

نرود حق وفای ادب ازگردن ما

موج را بستن‌گوهرگره زنار است

در مقامی که جنون نشئهٔ عزت دارد

پای بی‌آبله یکسر، سر بی‌دستار است

آبرو تا به کجا، خاک مذلت نشود

حرص در سعی طلب، آنچه ندارد، عار است

زر و سیمی که کنی جمع وبه درویش دهی

طبع‌گر ننگ فضولی نکشد ایثار است

خواجه تا چند نبندد به تغافل درگوش

شور هنگامهٔ محتاج دماغ افشار است

تاکی اندوه کج و راست ز دنیا بردن

مهرهٔ عرصهٔ شطرنج به صد رفتار است

غافلان، چند هوا تاز جنون باید بود

کسوت سرکشی شمع گریبان‌وار است

بیدل آخر به سر خویش قدم باید زد

جادهٔ منزل تحقیق خط پرگار است

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه پا / قدم / راه سر / سودا جنون / مجنون شرم / حیا آیینه

تلمیحاتِ این غزل

زنار

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.

غزل‌های مرتبط

غزل 478
رزق، خلوتگه اندیشهٔ غزل 812
سعی‌جاه آرزوی خاک شد غزل 476
اشک یک لحظه به مژگان غزل 579
بسکه حرف مدعا نازک ر غزل 612
دل به سعی آب‌گردیدن غزل 475
به خوان لذت دنیا گزن

خوانش و منبع در گنجور ↗