دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 710

زین دو شرر داغ دل هستی ما عبرتیست

وزن مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)قافیه تیستدشواری دشوار

کاغذ آتش زده محضر کم‌فرصتیست

زیر فلک آنقدر خجلت مهلت مبر

زندگی خضر هم یک دو نفس تهمتیست

آن همه پاینده نیست غلغل جاه و حشم

کوس و دهل هرکجاست چون تب‌غب نوبتیست

خاک ز سعی غبار بر فلکش نیست بار

سجده غنیمت شمار عالم دون همتیست

غیر غبار نفس هیچ نپیموده‌ایم

بادهٔ دیگر کجاست شیشهٔ ما ساعتیست

چشمت اگر باز شد محو خیالات باش

فهم تماشا کراست آینه هم حیرتیست

تهمت اعمال زشت ننگ حقیقت مباد

آدمی ابلیس نیست لیک حسد لعنتیست

آینه در زنگبار چاره ندارد ز زنگ

همدم بدطینتان قابل بی‌حرمتیست

نخل گداز آبیار از بن و بارش مپرس

گریه چه خرمن کنیم حاصل شمع آفتیست

نم به جبین محو کن تا ندری جیب شرم

گر عرق آیینه شد ننگ ادب کسوتیست

شمع نسوزد چرا بر سر پروانه‌ها

بت به غم برهمن ز آتش سنگش ستیست

تاب و تب موج و کف، خارج دریا شمار

قصهٔ کثرت مخوان بیدل ما وحدتیست

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع آیینه نفس / دم نفس عدم/هستی موج / دریا

تلمیحاتِ این غزل

برهمن خضر ابلیس

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.

غزل‌های مرتبط

غزل 768
دیده‌ای راکه به نظار غزل 737
وضع خطوط جبین از قلم غزل 1354
مدعا دل بود اگر نیرن غزل 1421
هرجا خرام ناز تو تمک غزل 591
موج هرجا، در جمعیت‌گ غزل 1635
یاران، چو صبح‌‌‍‌‍،

خوانش و منبع در گنجور ↗