دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 600

جنس موهومم دکان آبرویی چیده است

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه یدهاستردیف استدشواری دشوارتر

هیچ هم در عالم امید می‌ارزیده است

در جناب حضرت شاه سلیمان بارگاه

ناتوان موری خیال عرضی اندیشیده است

زین سطوری چندکزتسلیم دارد افتخار

معنی رازم جبینها بر زمین مالیده است

تا به رنگش وارسی ازنقش ما غافل مباش

بحر در جیب حباب اینجا نفس دزدیده است

همچو شبنم در تمنای نثار نوگلی

داشتم اشکی نمی‌دانم کجا غلتیده است

طبع آزاد از خروش جسم دارد انبساط

زخمه تا بر تار می‌آید صدابالیده است

نقد انفاسم نه تنها صرف آهنگ دعاست

گر همه رنگ است با من گرد اوگردیده است

در غبار خط نفس دزدیده آهی می‌کشم

سرمه گردیده‌ست دل تا این صدا پالیده است

دستگاه لفظ‌ کز پیشانی‌ام بسته‌ست نقش

خط چه معنی دارد ابنجاسجده هم لغزیده است

خامشی از بس که نازک می‌سراید درد دل

جز خیال شاه فریادم‌کسی نشنیده است

گشته‌ام پیر و ز حق نعمت دیرینه‌اش

همچنان در هر بن مویم نمک خوابیده است

غیر وحشت باغ امکان را نمی‌باشدگلی

چرخ هم اینجا ز جیب صبح دامن چیده است

هرکجا سرکرده‌ام بیدل دعای دولتش

جوش‌آمین از زمین تا آسمان پیچیده است

مفاهیمِ این غزل

نفس دامن / گریبان نفس / دم دل / قلب فلک / چرخ فکر / معنی

تلمیحاتِ این غزل

سلیمان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
حباب: پوسته نازک روی آب؛ نماد ناپایداری و تهی‌بودن.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.

غزل‌های مرتبط

غزل 599
تا ز آغوش‌وداعت داغ غزل 602
بازم به دل نوید صفای غزل 603
جنس ما با این‌کسادی غزل 598
تا حیرت خرام تو ساما غزل 542
کینه را در دامن دلها غزل 538
زندگی را شغل پرواز ف

خوانش و منبع در گنجور ↗