دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 997

گرفتار رسوم اندیشهٔ آرام کم دارد

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه مداردردیف دارددشواری درآمدنی

عقاید آنچه دارد خدمت دیر و حرم دارد

دماغ آرمیدن نیست با گل، شبنم ما را

در این آیینه گر آبی‌ست چون تمثال رم دارد

از این صحرای وحشت چون شرر دیگر چه بردارم

همه گر سر توان برداشتن حکم قدم دارد

خرد را از بساط می‌پرستان نیست جان بردن

که هر ساغر ز موج می به کف تیغی علم دارد

نوای خامشان در پردهٔ دود دل است اینجا

نگویی شمع تنها گریه دارد، ناله هم دارد

گسستن سخت دشوارست زنار محبت را

برهمن رشته‌واری از رگ سنگ صنم دارد

به وقت رخصت یاران تواضع می‌شود لازم

قد پیران به آهنگ وداع عمر، خم دارد

اگر مردی در تخفیف اسباب تعلق زن

کز انگشت دگر انگشت نر یک بند کم دارد

بود در طینت بی‌مغز حفظ گفتگو مشکل

برون ریزد دهانش هرچه انبان در شکم دارد

بغیر از وهم کو سرمایه تا بر نقد خرد نازی

همان در کیسهٔ دریاست گر گاهی درم دارد

ز خاک‌شور نتوان بیش از این حاصل طمع کردن

به حسرت هم اگر جان می‌دهد ممسک کرم دارد

خموشی ربط آهنگ جنونم نگسلد بیدل‌

ز ساز دل مشو غافل تپیدن زیر و بم دارد

مفاهیمِ این غزل

ساز / آهنگ دل / قلب سر / سودا تعلق / اسباب آیینه آتش / شمع

تلمیحاتِ این غزل

برهمن حرم دیر مغان زنار

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
حسرت: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
وحشت: هراس و رمیدگی؛ گریزِ دلِ تنها از خلق به‌سوی تنهایی.

غزل‌های مرتبط

غزل 996
شکوه مفلسی ما را به غزل 977
گهی بر سر، گهی در دل غزل 995
جنون از بس شکست آبله غزل 983
در این وادی کف یایی غزل 999
هوس‌پیمایی جاهت خمار غزل 1024
به هرجا نعمتی هست ان

خوانش و منبع در گنجور ↗