→ دیوانِ بیدل دهلوی

فکر / معنی

1,808 بیت · 1,851 مصراع · 1,294 غزل

تعریف

fekr-mani

فکر / معنی در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با فکر، اندیشه، معنی، تامل شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن تحقیق، دلیل، علم است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: اندیشه، دقت و حقیقت پنهان پشت لفظ. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1851 مصراع، 1808 بیت و 1294 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: معنی (445)، فکر (362)، تحقیق (320)، اندیشه (221)، تامل (199)، علم (188). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    طبع را فیض خموشی می‌کند معنی‌شکار / نیست دامی جز تأمل وحشیِ اندیشه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهرا
    شناسه
    bayt 1,768 · ganjoor 40,791
  2. 2
    نه فکر غنچه نی اندیشهٔ ‌گل می‌کند شبنم / به‌ مضمون گداز خود تأمل می‌کند شبنم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمیکندشبنم
    شناسه
    bayt 25,899 · ganjoor 44,336
  3. 3
    زین ما و من اندیشهٔ تحقیق که دارد / معنی نفروشی به سخنهای ‌گزافی
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    افی
    شناسه
    bayt 31,241 · ganjoor 44,803
  4. 4
    بیدل‌ازنازک‌خیالان مشق‌همواری‌خوش‌است / تا نیفشارد تأمل معنی یکدست را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    سترا
    شناسه
    bayt 746 · ganjoor 40,700
  5. 5
    زبحث شورش دریا نبازد رنگ تمکینت / چوگوهرگر بفهمی معنی درس تأمل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,119 · ganjoor 40,734
  6. 6
    به‌فکر خودگره‌گشتیم‌وبیرون ریخت‌اسرارش / فشار طرفه‌ای بوده‌ست آغوش تأمل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,135 · ganjoor 40,735
  7. 7
    اسرار دهانت به تأمل نتوان یافت / از فکرْ کسی پی‌نبَرَد راه عدم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,166 · ganjoor 40,738
  8. 8
    معنی آبلهٔ بسته‌به‌خون‌ِ جگریم / بی‌تأمل نگذشته‌ است‌ کسی از سرِ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,145 · ganjoor 40,825
  9. 9
    معنی آشفتگی بیدل ز زلف یارپرس / نسخهٔ فکر پریشان جمع در طبع رساست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,726 · ganjoor 41,055
  10. 10
    معنی از لفظ‌  صفا می‌خواهد / آتش سنگ به فکر میناست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,967 · ganjoor 41,074
  11. 11
    فکر معنی چند پاس لفظ باید داشتن / شیشه تا در جلوه باشد رنگ بر روی پریست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ریست
    شناسه
    bayt 8,137 · ganjoor 41,805
  12. 12
    دستگاه معنی ن‌ازک‌، سخن را، پور است / جوهر این تیغ‌، جز پیچ و خم اندیشه نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهنیست
    شناسه
    bayt 9,009 · ganjoor 41,879
  13. 13
    اندیشه در نزاکت معنی کمال داشت / حسن فروغ مهر نقاب هلال داشت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الداشت
    شناسه
    bayt 9,383 · ganjoor 41,911
  14. 14
    حذر ز صحبت آنکس ‌که بی‌تأمل معنی / به هر حدیث‌ که‌ گو‌یی ز جا درآید و خندد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ایدوخندد
    شناسه
    bayt 11,062 · ganjoor 42,057
  15. 15
    جیب‌ها موج طربگاه حضور دریاست / فکر خود کن‌ گرت اندیشهٔ رب باید کرد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ببایدکرد
    شناسه
    bayt 12,487 · ganjoor 42,184
  16. 16
    تأمل پیشه‌ کردم معنیِ من لفظ شد بیدل / ز صهبایم روانی رفت تا آنجا که مینا ‌شد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اشد
    شناسه
    bayt 13,418 · ganjoor 42,267
  17. 17
    ز فکر خود گذشتم مشرب ایجاد جنون گشتم / گریبان تأمل صرف دامن‌گشت صحرا شد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اشد
    شناسه
    bayt 13,431 · ganjoor 42,269
  18. 18
    تو لفظ‌، مغتنم انگار، فکر معنی چیست / که مغزها همه محتاج پوست می‌باشد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وستمیباشد
    شناسه
    bayt 13,895 · ganjoor 42,308
  19. 19
    بیدل چو بند نیشکر از فکر آن دهن / معنی فشار قافیهٔ تنگ می‌کشد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگمیکشد
    شناسه
    bayt 14,232 · ganjoor 42,336
  20. 20
    نظاره به صورت زد و نیرنگ‌ گمان ریخت / اندیشه به معنی نظری‌ کرد و یقین شد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینشد
    شناسه
    bayt 14,484 · ganjoor 42,360
  21. 21
    بی‌تأمل سر مکن حرف کتاب احتیاج / معنی اظهار مطلب سکته انشا کرده‌اند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکردهاند
    شناسه
    bayt 15,190 · ganjoor 42,422
  22. 22
    برنمی‌دارد تأمل نسخهٔ دیوانگی / کم‌ کسی اندیشه بر مضمون عریان بشکند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انبشکند
    شناسه
    bayt 16,171 · ganjoor 43,480
  23. 23
    در بیابان طلب بیدل تأمل رهزن است / کار امروز ترا اندیشه فردا می‌کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امیکند
    شناسه
    bayt 16,375 · ganjoor 43,497
  24. 24
    بیدل از سیر تأمل‌خانهٔ دل نگذری / نقشها این پردهٔ اندیشه پیدا می‌کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهپیدامیکند
    شناسه
    bayt 16,397 · ganjoor 43,499
  25. 25
    نامه و پیغام را رسم تکلف نماند / فکر عبارت کراست معنی روشن رسید
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    نرسید
    شناسه
    bayt 18,506 · ganjoor 43,684
  26. 26
    تاکی افسردن دمی از فکر خود وارسته باش / سر برون‌آر ازگریبان معنی برجسته باش
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهباش
    شناسه
    bayt 20,193 · ganjoor 43,831
  27. 27
    دمی فراهم شیرازهٔ تأمل باش / کتاب معنی‌ات اجزا شد از دلایل جمع
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لجمع
    شناسه
    bayt 21,264 · ganjoor 43,923
  28. 28
    فکر تنهایی‌ام از بس به تأمل پیچید / زانو از موی سرم آینه‌ گم ‌کرد به زنگ
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگ
    شناسه
    bayt 21,813 · ganjoor 43,973
  29. 29
    به خود نمی‌رسم از فکر ناقصی‌که مراست / زهی هوس که در اندیشهٔ کمال توام
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    التوام
    شناسه
    bayt 22,433 · ganjoor 44,026
  30. 30
    دوش ‌کز بام ازل افتاد طشت ‌کاف و نون / گر تأمل محرم معنی است من آن ناله‌ام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اننالهام
    شناسه
    bayt 22,713 · ganjoor 44,052

مفاهیمِ هم‌نشین

پیوند با قرآن

فرضیهٔ لنزی
Q.QALB

هم‌خانوادهٔ این واژه