دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1855

غبار تفرقه هر جا بود مقابل جمع

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه لجمعردیف جمعدشواری نسبتاً آسان

به هم رسیدن لب‌هاست قاصد دل جمع

ندیده هیچکس از کارگاه کسب و کمال

به غیر وضع ادب صورت فضایل جمع

دمی فراهم شیرازهٔ تأمل باش

کتاب معنی‌ات اجزا شد از دلایل جمع

به کارگاه هوس احتیاجت این همه نیست

تو فرد ملک غنایی مباش سایل جمع

مدوز کیسه به وهم ذخیرهٔ انفاس

که این نقود پراکنده نیست قابل جمع

کجا بریم غم ذلت گرانجانی

که می‌کشیم به یک ناقه بار محمل جمع

تو در خیال تعلق فسرده‌ای ورنه

همان جداست چه خاک و چه آب در گل جمع‌

نرست موجی ازین بحر بی‌تلاش گهر

تو هم بتاز دو روزی به حسرت دل جمع

حساب عبرتی از پیش پا مشو غافل

چو اشک شمع همان خرج‌گیر داخل جمع

هزار خوشه درین کشت دانه شد بیدل

به غیر تفرقه چیزی نبود حاصل جمع

مفاهیمِ این غزل

جمع دل / قلب نفس / دم چرخهٔ آدم/گندم/نان دنیا-بازی / بازی دنیا غبار / سایه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
حسرت: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
وضع: حالت و رفتار؛ هیئت و شیوهٔ بودن در جهان.

غزل‌های مرتبط

غزل 2309
خوشا عهدی که غم کوس غزل 856
ازین بساط‌کسی داغ آر غزل 542
کینه را در دامن دلها غزل 633
مرا به آبلهٔ پا چه م غزل 1579
در هوای او دل هر ذره غزل 1898
نشد از حسرت داغت جگر

خوانش و منبع در گنجور ↗