دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1354

مدعا دل بود اگر نیرنگ امکان ریختند

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه انریختندردیف ریختنددشواری نسبتاً آسان

بهر این یک قطره خون، صد رنگ توفان ریختند

زین گلستان نی خزان در جلوه آمد، نی بهار

رنگ وهمی از نوای عندلیبان ریختند

خار بستی کرد پیدا کوچه‌باغ انتظار

بس که مشتاقان به جای اشک مژگان ریختند

تهمت دامان قاتل می‌کشد هر گل ز من

چون بهار از بس که خونم را پریشان ریختند

از سر تعمیر دل بگذر که معماران عشق

روز اول رنگ این ویرانه ویران ریختند

نیستی عشاق را رفع کدورت بود و بس

از گداز، این شمع‌ها گردی ز دامان ریختند

بیش از این نتوان خطا بستن بر ارباب کرم

کز فضولی آبروی ابر نیسان ریختند

سجده‌گاه همت اهل فنا را بنده‌ام

کآبروی هرچه هست این خاکساران ریختند

شبنم ما را درین گلشن تماشا مفت نیست

صد نگه شد آب تا یک چشم حیران ریختند

از گداز پیکرم درد تو گم کرد آشیان

شد ستم بر ناله کآتش در نیستان ریختند

دست و تیغی از ضعیفی ننگ قتلم برنداشت

خون من چون اشک بر تحریک مژگان ریختند

قابل آن آستان کو سجده تا نازد کسی

کز عرق آنجا جبین بی‌نیازان ریختند

نقد عمر رفته بیرون نیست از جیب عدم

هرچه از کاشانه کم شد در بیابان ریختند

تا توانم گلفروش چاک رسوایی شدن

چون سحر بیدل ز هر عضوم گریبان ریختند

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار دامن / گریبان سجده / جبین عدم/هستی اشک / گریه چشم / نگاه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.

غزل‌های مرتبط

غزل 1355
تا به عالم، رنگ بنیا غزل 1357
آنکه از بوی بهارش رن غزل 1356
کار دنیا بس که مهمل غزل 1421
هرجا خرام ناز تو تمک غزل 1358
رنگ اطوار ادب‌سنجان غزل 1734
صاحب دل را نزیبد گفت

خوانش و منبع در گنجور ↗