→ دیوانِ بیدل دهلوی

اشک / گریه

1,422 بیت · 1,487 مصراع · 1,053 غزل

تعریف

ashk-geryeh

اشک / گریه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با اشک، گریه شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن چشم‌تر، خونابه، مژگان است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: رطوبت چشم، شوق و اندوه. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1487 مصراع، 1422 بیت و 1053 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: اشک (667)، مژگان (605)، گریه (186)، چشم‌تر (76)، خونابه (2). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بی‌ جمالت به لباسِ مژهٔ اشک‌آلود / می‌کند روزْ سیه‌، گریه به چشمِ ترِ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,147 · ganjoor 40,825
  2. 2
    می‌روم از خو‌یش ‌و حسرت گر‌م‌ اشک افشاندن است / در رهت ما را چو مژگان‌ گریه گرد دامن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,116 · ganjoor 41,175
  3. 3
    بیدل ز ضبط گریه‌ام مژگان به خون دارد وطن / تا چند باشد دیده‌ام از اشک پیکان در بغل
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    اندربغل
    شناسه
    bayt 22,101 · ganjoor 43,998
  4. 4
    هلاک‌ گریه‌های مستی‌ام ای اشک امدادی / که بر مژگان بی نم خوشه‌ای چند از عنب بندم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ببندم
    شناسه
    bayt 24,068 · ganjoor 44,172
  5. 5
    کرده‌ام باز به آن گریهٔ سودا، سودا / که ز هر اشک زدم بر سر دریا، دریا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 53 · ganjoor 40,637
  6. 6
    ز درد مطلب نایاب تا کی گریه سر کردن / تمنا آخر از خجلت عرق کرد اشک رسوا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 466 · ganjoor 40,673
  7. 7
    نهان از دیده‌ها تصویر عاشق گریه‌ای دارد / مبادا رنگ گیرد دامن اشک روانش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشرا
    شناسه
    bayt 1,045 · ganjoor 40,727
  8. 8
    بیدل هجوم‌ِ گریهٔ ما را سبب مپرس / بی‌مقصد است‌ کوششِ اشکِ روانِ ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,710 · ganjoor 40,874
  9. 9
    چو چشمه زندگی ما به‌ اشک موقوف‌ است / دگر ز گریهٔ ما بی‌خودان مپرس سبب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,723 · ganjoor 40,968
  10. 10
    مباش بیخبر از فیض گریه‌ام بیدل / که شسته است جهان را به اشک من مهتاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمهتاب
    شناسه
    bayt 4,008 · ganjoor 40,991
  11. 11
    عالمی سرگشته است از اضطراب گریه‌ام / اشک من سرچشمهٔ د‌وران چندین آسیاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,759 · ganjoor 41,058
  12. 12
    اشک گر دام مدعا طلبیست / چشم ما از قماش‌گریه تر است
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,380 · ganjoor 41,108
  13. 13
    ز گریه‌، سیریِ چشمِ پر آب دشوار است / خیال دامن اشک‌ از سحاب دشوار است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابدشواراست
    شناسه
    bayt 5,445 · ganjoor 41,114
  14. 14
    چون‌گل شمع به هر اشک سری باخته‌ایم / گریه هم بی‌تو برای سوخته خرمن تیغ است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نتیغاست
    شناسه
    bayt 5,667 · ganjoor 41,136
  15. 15
    چون طلب سوخت نفس‌،‌گریه روان می‌گردد / اشک یکسر قدم آبله‌فرسای دل است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ایدلاست
    شناسه
    bayt 5,890 · ganjoor 41,155
  16. 16
    در بهار گریه عیش بیدلان آماده است / اشک تاگل می‌کند هم شیشه و هم باده است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ادهاست
    شناسه
    bayt 6,586 · ganjoor 41,216
  17. 17
    دل به سعی‌گریهٔ سرشار روشن‌کرده‌ایم / این چراغ بیکسی را اشک حسرت روغنست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نست
    شناسه
    bayt 7,614 · ganjoor 41,747
  18. 18
    ای سیهکار هوس‌، بیخبر از گریه مباش / که به جز اشک چراغان شب ماتم نیست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    منیست
    شناسه
    bayt 8,795 · ganjoor 41,861
  19. 19
    مرا به بیکسی اشک‌گریه می‌آید / که در پی تو، به امید نارسیدن رفت
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یدنرفت
    شناسه
    bayt 9,836 · ganjoor 41,949
  20. 20
    دی به شبنم گریهٔ ما نوگلی خندید و رفت / از زبان اشک هم درد دلی نشنید و رفت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدورفت
    شناسه
    bayt 9,861 · ganjoor 41,952
  21. 21
    آخر ز گریه نشئهٔ شوقم بلند شد / اشک آنقدر چکید که جام شراب داد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابداد
    شناسه
    bayt 10,499 · ganjoor 42,008
  22. 22
    به ‌گریه منکر تردامنان عشق مباش / که اشک بحر ز چشم حباب می‌ریزد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابمیریزد
    شناسه
    bayt 13,174 · ganjoor 42,245
  23. 23
    آه به درد عجز هم‌ کوشش ما نمی‌رسد / آبله‌گریه می‌کند اشک به پا نمی‌رسد
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    انمیرسد
    شناسه
    bayt 13,332 · ganjoor 42,260
  24. 24
    لخت جگری بر سر هر اشک فشاندیم / حق نمک گریه ادا شد چه بجا شد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اشدچهبجاشد
    شناسه
    bayt 13,999 · ganjoor 42,317
  25. 25
    درپرده خون حسرت بی‌دست وپا مریز / گاهی چو اشک گریهٔ دندان‌نما بخند
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابخند
    شناسه
    bayt 15,697 · ganjoor 42,467
  26. 26
    فرق نتوان یافتن در عبرت‌آباد ظهور / اشک شمع انجمن تا گریهٔ شمع مزار
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ار
    شناسه
    bayt 19,030 · ganjoor 43,730
  27. 27
    ای شمع! گریهٔ تو دل انجمن گداخت / ای اشک شعله‌بار! به خاک مزار بار
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اربار
    شناسه
    bayt 19,119 · ganjoor 43,737
  28. 28
    بس که دارد گریه بر نومیدی نخجیر من / جای تخم اشک می‌ریزد گره از چشم دام
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ام
    شناسه
    bayt 22,393 · ganjoor 44,023
  29. 29
    به ضبط اشک برق مزرع شوقم مشو ناصح / نهال ناله‌ام بی‌گریه کم سیراب می‌گردم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابمیگردم
    شناسه
    bayt 23,786 · ganjoor 44,148
  30. 30
    گریه توفانکدهٔ عالم آبی دگر است / بی‌رخت درخور هر اشک قدح نوش خودم
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشخودم
    شناسه
    bayt 24,134 · ganjoor 44,179

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه