دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 268

ازین محفل چه امکان است بیرون رفتن مینا

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه نمیناردیف مینادشواری میانه

که پالغز دو عالم دارد امشب دامن مینا

نفس سرمایهٔ عجزاست از هستی مشو غافل

که تا صهباست نتوان برد خم ازگردن مینا

سلامت بی‌خبر دارد ز فیض عالم آبم

حباب من ندارد صرفه در نشکستن مینا

بتاب ای آفتاب عیش مخموران که در راهت

سفید از پنبه شد چون صبح چشم روشن مینا

اگر می نیست ای مطرب‌تو از افسانهٔ دردی

دل سنگین ما خونین به طرف دامن مینا

حباب باده با ساغر نفس دزدیده می‌گوید:

که از چشم تو دارد نرگسستان‌گلشن مینا

مدد از هیچکس در موسم پیری نمی‌خواهم

که بس باشد مرا برکف عصای‌گردن مینا

تحیر در صفای امتیاز باده می‌لغزد

پری‌گویی عرق کرده‌ست در پیراهن مینا

دلی آمادة چندین هوس داری بهم بشکن

مبادا فتنه‌زاییها کند آبستن مینا

اگر جوش بقا نبود فنا هم نشئه‌ای دارد

که از قلقل مدان آهنگ بشکن‌بشکن مینا

امید سرخوشی در محفل امکان نمی‌باشد

مگر از خود تهی‌گشتن شود پرکردن مینا

اگر بیدل ز اهل مشربی تسلیم سامان کن

رگ‌گردن ندارد نسبتی باگردن مینا

مفاهیمِ این غزل

جام / ساغر / مینا نفس / دم نفس بزم / محفل چشم / نگاه دامن / گریبان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.
حباب: پوسته نازک روی آب؛ نماد ناپایداری و تهی‌بودن.
امید: چشم‌داشتِ خیر؛ نورِ دل در برابرِ نومیدی و رجای وصل.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
محفل: انجمن و بزم؛ مجلسِ یاران و جلوه‌گاهِ شمعِ معشوق.
ساغر: جامِ شراب؛ نمادِ دریافتِ فیض و سرمستیِ معنوی.

غزل‌های مرتبط

غزل 270
ز بخت نارسا نگرفت دس غزل 269
بیا خورشید معنی را ب غزل 271
شفق در خون حسرت می‌ت غزل 2795
در دل زد خیال پرتو م غزل 538
زندگی را شغل پرواز ف غزل 2696
به این تمکین خرامت ف

خوانش و منبع در گنجور ↗