دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2794

به شهرت زد اقبال خلق از تباهی

وزن فعولن فعولن فعولن فعولن (متقارب مثمن سالم)قافیه اهیدشواری میانه

سپید است نقش نگین از سیاهی

دماغ غرور از فقیران نبالد

کجی نیست سرمایهٔ بی‌کلاهی

گر این است درد سر زر پرستان

همان اجتماع گدایی‌ست شاهی

ندانم خیال دماغ آفرینان

چه دارد درین امتحان‌گاه واهی

ندیده‌ست ازین بحر غیر از فسردن

به چشمی که موج گهر نیست راهی

یقین احتیاج دلایل ندارد

در آب افکند سرمه را چشم ماهی

نخواهی شدن منکر آنچه گفتی

دو لب داده در هر حدیثت گواهی

گر اقبال خورشیدیت اوج گیرد

فروزد چراغ از دم صبحگاهی

به هر جا گشادند مژگان نازت

به چشم بتان خواب شد خوش نگاهی

شنیدم قدم می‌گذاری به چشمم

زمین سبز کرده‌ست مژگان گیاهی

کتان باب مهتاب چیزی ندارد

به هر جا تویی دیگر از من چه خواهی

کرم بسکه گرم امتحانست بیدل

مرا سوخت اندیشهٔ بی‌گناهی

مفاهیمِ این غزل

سر / سودا چشم / نگاه موج / دریا گناه / رحمت آتش / شمع دنیا-بازی / بازی دنیا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
دماغ: بینی یا سَر؛ جایگاهِ پندار، سرمستی و سودای خیال.
بحر: دریا؛ نماد وحدت و هستی بیکران که قطره در آن محو می‌شود.
زمین: خاک و گستره عالمِ خاکی؛ نمادِ فروتنی و جهانِ مادی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1390
برق خطی بر سیاهی می‌غزل 180
در بی‌زری ز جبههٔ اخ غزل 1323
از شکست رنگم آب روی غزل 2359
چون نگه عمریست داغ چ غزل 2741
کرد شبنم را به خورشی غزل 1516
به کوی دوست که تکلیف

خوانش و منبع در گنجور ↗