دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2251

دوری بزمت در غم و شادی، گر کند این می قسمت جامم

وزن مفتعلن فع مفتعلن فع مفتعلن فع مفتعلن فعقافیه اممدشواری دشوارتر

صبح نخندد بر رخ روزم، شمع نگرید بر سر شامم

صورت و معنی هیچ نبودن، چند زند پروبال نمودن

همچو عرق به جبین تحیر، نقش نگین شد داغ ز نامم

غنچه هم آخر از می رنگش، شیشهٔ طاقت خورد به سنگش

دل ز چه شور جنون بفروشد، بوی خیال تو داشت مشامم

نامهٔ من که پیش تو خواند؟ قصهٔ من که به عرض رساند؟

گر جگرم به صد آه تپیدن، تا به لبم نرسید پیامم

در نظرم نه رهیست نه منزل، می‌گذرم به تردد باطل

شمع صفت ز طبیعت غافل، سر به هوا ته پاست خرامم

پستی طالع خفته به ذلت، گشت حصارم ز آفت شهرت

پنبه ز گوش تمیز نگیرد، گر همه افتد تشت ز بامم

داغ تظلم و شکوه نبودم، بیهده دفتر ناله گشودم

کرد دماغ زمانه مشوش، دود ندامت هیزم خامم

چون نفس پر و بال گشایی، سوخت در آتش سعی رهایی

ریشهٔ کشت تعلق جسمم، از دل دانه دمیدن دامم

گر بتپد پی جمع رسایل، ور بزند در کسب فضایل

نیست کسی چو طبیعت بیدل، باب تأمل فهم کلامم

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع سر / سودا ناله / آه / آواز پر / بال / پرواز دانه / ریشه / برگ دل / قلب

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.

غزل‌های مرتبط

غزل 2250
چنین ز شرم که گردید غزل 2249
به این طاقت نمی‌دانم غزل 2252
نشد از سعی تمکین وحش غزل 308
چو شمعم از خجالت رهن غزل 1681
شب زندگی سر آمد به ن غزل 2014
چو گوهر آخر از تجرید

خوانش و منبع در گنجور ↗