→ دیوانِ بیدل دهلوی

ناله / آه / آواز

1,996 بیت · 2,047 مصراع · 1,332 غزل

تعریف

naleh-ah-avaz

ناله / آه / آواز در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با ناله، آه، آواز، صدا شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن فریاد، سوز، شکوه است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: آوای درد و خروج سوز از درون. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 2047 مصراع، 1996 بیت و 1332 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: ناله (1021)، آه (377)، صدا (179)، آواز (166)، شکوه (154)، فریاد (133). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    نالهٔ عشاق و آه بوالهوس با هم مسنج / فرقها دارد شکوه برق تا مد شهاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,778 · ganjoor 40,973
  2. 2
    یه جای ناله می‌خیزد غبار خاکسارانت / صدا گردی‌ست یکسر ساغر نقش قدم‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 469 · ganjoor 40,673
  3. 3
    ز ساز سرو و بید این چمن آواز می‌آید / که آه از بی‌بری نبود که موزون می‌کند ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونمیکندمارا
    شناسه
    bayt 530 · ganjoor 40,678
  4. 4
    داغ حسرت سرمه‌گرداند به دلها ناله را / برلب آواز شکستن نیست جام لاله را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الهرا
    شناسه
    bayt 1,782 · ganjoor 40,793
  5. 5
    به سعی ناله و افغان غم دل کم نمی‌گردد / صدا مشکل بود ازکوه بردارد گرانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,896 · ganjoor 40,802
  6. 6
    بر سنگ زد زمانه ز بس ساز آشنا / آه از فسون غول به آواز آشنا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازاشنا
    شناسه
    bayt 2,914 · ganjoor 40,895
  7. 7
    عندلیبان را ز شرم ناله‌ام مانند شمع / شعلهٔ آواز بست آیینهٔ منقارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,226 · ganjoor 40,922
  8. 8
    افتادگی‌ست سرمهٔ آواز سرکشان / در بند ناله نیست نیستان بوریا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبوریا
    شناسه
    bayt 3,691 · ganjoor 40,965
  9. 9
    قطع اوهام تعلق آنقدر مشکل نبود / آه از دل نالهٔ تیغ آزمایی برنخاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اییبرنخاست
    شناسه
    bayt 5,222 · ganjoor 41,095
  10. 10
    عمر رفت و آهِ دردی از دل ما سر نزد / کاروان بگذشت و آواز درایی برنخاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اییبرنخاست
    شناسه
    bayt 5,231 · ganjoor 41,096
  11. 11
    شعله‌ ها در گرم جوشی‌، داغ آه سرد ماست / نغمه هم حسرت غبار ناله‌های درد ماست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردماست
    شناسه
    bayt 6,036 · ganjoor 41,168
  12. 12
    ناله دارد درکمند غم سراپای مرا / بیستون در دم و بر من صدا‌‌پیچیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,821 · ganjoor 41,235
  13. 13
    ناله‌ها داریم و کس زین انجمن آگاه نیست / آنچه دل می خواهد از اظهار مطلب آه نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهنیست
    شناسه
    bayt 8,031 · ganjoor 41,796
  14. 14
    شعلهٔ آواز ما در سرمه بالی می‌زند / شمع را از ضعف رنگ ناله در منقار نیست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارنیست
    شناسه
    bayt 8,592 · ganjoor 41,843
  15. 15
    در سینه داشتم دلکی عاقبت نماند / آه این سپند سوخته با ناله جست و رفت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    تورفت
    شناسه
    bayt 9,855 · ganjoor 41,951
  16. 16
    آه که گوش عبرتی محرم راز ما نشد / ناله به هرکجا دمید، ریشه به پنبه‌زار برد
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    اربرد
    شناسه
    bayt 12,210 · ganjoor 42,160
  17. 17
    آه به دوستان دگر عرض دعا که می‌برد / اشک چکید و ناله رفت‌، نامهٔ ما که می‌برد
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    اکهمیبرد
    شناسه
    bayt 12,268 · ganjoor 42,166
  18. 18
    نالهٔ نی می‌کشد از موج آب اواز پا / عمر عاشق‌ گر همه د زیر چاهی بگذرد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهیبگذرد
    شناسه
    bayt 12,289 · ganjoor 42,167
  19. 19
    گذشت مجنون به وضع عریان چو ناله و آه از این بیابان / تو هم به آن رنگ دامن افشان که چین دامن کمر نگیرد
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    رنگیرد
    شناسه
    bayt 12,820 · ganjoor 42,213
  20. 20
    درکارگاه تقدیر دامان خامشی گیر / از آه و ناله نتوان آتش درین بنا زد
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ازد
    شناسه
    bayt 12,900 · ganjoor 42,220
  21. 21
    به غیر از ناله سامانی ندارد خانهٔ وحشت / کمان حلقهٔ زنجیر ما تیرش صدا باشد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اباشد
    شناسه
    bayt 13,521 · ganjoor 42,276
  22. 22
    ناله اندوه گرانی برنمی‌دارد ز دل / سنگ این کوه از صدا ناز فلاخن می‌کشد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نمیکشد
    شناسه
    bayt 14,257 · ganjoor 42,339
  23. 23
    افسوس ناله‌ای ‌که به‌ کویش رهی نبرد / آه از دلی‌ که خون شد و در پای او نشد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ونشد
    شناسه
    bayt 14,474 · ganjoor 42,359
  24. 24
    شمع یک‌رنگی ز فانوس خموشی روشن است / نیست جز تار نفس چون ناله از آواز ماند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازماند
    شناسه
    bayt 14,845 · ganjoor 42,392
  25. 25
    ناله می‌گویند پروازش به جایی می‌رسد / ای اثر مکتوب ما بر شعلهٔ آواز بند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازبند
    شناسه
    bayt 15,486 · ganjoor 42,448
  26. 26
    ناتوان رنگم ‌، سراغ شعله‌ام از دود پرس / نیست جز آه حزین‌، چو ناله لاغر می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیشود
    شناسه
    bayt 17,819 · ganjoor 43,623
  27. 27
    قد خمیده ندارد به غیر ناله حضور / که نیست خانهٔ زنجیر بی‌صدا معمور
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ور
    شناسه
    bayt 19,369 · ganjoor 43,760
  28. 28
    در گرد تک و پوی سلف ناله جنون داشت / دل ‌گفت سراغ همه بی‌صوت و صدا پرس
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اپرس
    شناسه
    bayt 19,967 · ganjoor 43,811
  29. 29
    ناله‌ها در دود دل گم کرده‌ایم / سرمه پیچیده‌سث بر آواز شمع
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    ازشمع
    شناسه
    bayt 21,329 · ganjoor 43,929
  30. 30
    هنور ناله نی‌ام تا رسم به ‌گوش ‌کسی / به صد تلاش نفس آه نارسا شده‌ام
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اشدهام
    شناسه
    bayt 22,566 · ganjoor 44,039

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه