دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 859

عمرگذشته بر مژه‌ام اشک بست و رفت

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه تورفتردیف و رفتدشواری درآمدنی

پرواز صبح، بیضهٔ شبنم شکست و رفت

از خود تهی شوید و ز اوهام بگذرید

خلقی درین محیط به کشتی نشست و رفت

از نقد و جنس حاصل این‌کارگاه وهم

دیدیم باد بودکه آمد به دست و رفت

رفتن قیامتی‌ست که پا لغز کس مباد

هرچند حق پرست، شد اتش‌پرست و رفت

پوشیده نیست رسم خرابات ما و من

هرکس بهه یک دو جام نفس‌گشت مست و رفت

در سینه داشتم دلکی عاقبت نماند

آه این سپند سوخته با ناله جست و رفت

بند کشاکش نفس آخر گسیخت عمر

با خویش برد ماهی پر زور شصت و رفت

چشم گشوده وحشت دل را بهانه بود

شاهین بی‌تماغه رها شد ز دست و رفت

کس محرم پیام دم واپسین نشد

کز دل چه مژده داد به دل پست پست و رفت

شمعی زبان موعظت بزم گرم داشت

گفتم چسان روم ز در دل نشست و رفت

بیدل غبار قافلهٔ اعتبار ما

باری دگر نداشت همین چشم بست و رفت

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم دل / قلب چشم / نگاه نفس دست / کف ناله / آه / آواز

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
زبان: عضوِ گفتار؛ ابزارِ بیان و گاه حجابِ معنای نهفته.

غزل‌های مرتبط

غزل 860
دی به شبنم گریهٔ ما غزل 839
چنین که عمر تأملگر ش غزل 865
هر کس اینجا یک دو دم غزل 863
زین من و ما زندگی سی غزل 861
باز وحشی جلوه‌ای در غزل 653
عاقبت چون شعله خاکست

خوانش و منبع در گنجور ↗