دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 74

ستم است اگر هوست کشد که به سیر سرو و سمن درآ

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه ندراردیف درادشواری میانه

تو ز غنچه کم ندمیده‌ای، در دل گشا به چمن درآ

پی نافه‌های رمیده‌بو، مپسند زحمت جستجو

به خیال حلقهٔ زلف او گرهی خور و به ختن درآ

نفست اگر نه فسون دمد به تعلق هوس جسد

زه دامن توکه می‌کشد که در این رباط کهن درآ

هوس تو نیک و بد تو شد، نفس تو دام و دد تو شد

که به این جنون بلد تو شد که به عالم تو و من درآ

غم انتظار تو برده‌ام به ره خیال تو مرده‌ام

قدمی به پرسش من گشا نفسی چو جان به بدن درآ

چو هوا ز هستی مبهمی به تأملی زده‌ام خمی

گره حقیقت شبنمی بشکاف و در دل من درآ

نه هوای اوج و نه پستی‌ات نه خروش هوش و نه مستی‌ت

چو سحر چه حاصل هستی‌ات نفسی شو و به سخن درآ

چه کشی ز کوشش عاریت الم شهادت بی‌دیت

به بهشت عالم عافیت در جستجو بشکن درآ

به کدام آینه مایلی که ز فرصت این همه غافلی

تو نگاه دیدهٔ بسملی مژه واکن و به کفن درآ

ز سروش محفل کبریا همه وقت می‌رسد این ندا

که به خلوت ادب و وفا ز در برون نشدن درآ

بدرآی بیدل ازین قفس اگر آن طرف کشدت هوس

تو به غربت آن همه خوش نه‌ای که بگویمت به وطن درآ

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم هوس / آرزو چشم / نگاه دل / قلب گل / بهار جهان / دهر

تلمیحاتِ این غزل

ختن

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
غنچه: گُلِ نشکفته؛ نمادِ دلِ بسته، رازِ نهفته و دهانِ خاموش.

غزل‌های مرتبط

غزل 1750
تب و تاب بیهُده تا ک غزل 326
ای گداز دل نفسی اشک غزل 2789
اگر سیر زمین داری وگ غزل 1743
بی‌پردگی کسوت هستی ز غزل 2567
سر طره‌ای به هوا فشا غزل 1699
خیال زلف که واکرد را

خوانش و منبع در گنجور ↗