دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 341

ز درد تشنه‌لبیها در این محیط سراب

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه ابدشواری دشوارتر

دلی گداخته‌ایم و رسیده‌ایم به آب

تأملی که چه دارد تلاش محرمی‌ات

شکست آینه را جلوه کرده‌اند خطاب

حصول ریشهٔ آمال سر به سرپوچ است

تلاش موج چه خرمن کند به غیر حباب

فسانهٔ دل پر خون شنیدنی دارد

به دوش شعله جرس بسته است اشک‌کباب

اگر تبسم گل ابروی ادا دزدد

شکست بال شود بهر بلبلان محراب

خیال نرگس مست تو بیخودی اثر است

وگرنه دیدهٔ بختم نداشت این همه خواب

به فیض دیدهٔ تر هیچ نشئه نتوان یافت

تو ساز میکده کن، ما و این دو شیشه شراب

اگر به وادی امکان غبار بی‌آبی‌ست

هجوم آبله‌ات ازکجا دماند حباب

نفس چه واکشد از پردهٔ توهم ما

که ساز در دل خاک است و بر هوا مضراب

درین محیط چو موج اینقدرتردد چیست

به رفتنی که ندارد درنگ پرمشتاب

کسی ز دام تعلق چسان برون تازد

شکسته‌گردن هر موج طوقی ازگرداب

مقیم انجمن نارسایی‌ام بیدل

به هرکجا نرسد سعی‌کس مرا دریاب

مفاهیمِ این غزل

موج / دریا آیینه چشم / نگاه دل / قلب خیال پر / بال / پرواز

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.

غزل‌های مرتبط

غزل 443
نفس محرک جسم به غم ف غزل 660
ناتوانی گر چنین اعضا غزل 1734
صاحب دل را نزیبد گفت غزل 2086
دوش کز سیر بهار سوخت غزل 274
مآل‌کار چه بیندکسی ن غزل 949
نگه ز روی تو تا کامی

خوانش و منبع در گنجور ↗