دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2496

از خاک یک دو پایه فروتر نزول کن

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه ولکندشواری دشوارتر

سرکوبی عروج دماغ فضول کن

تاب و تب غرور من و ما به سکته‌گیر

رقص خیال آبله پا بی‌اصول کن

نقصان گل اعادهٔ باغ کمان تست

آدم شو و تلاش ظلوم و جهول کن

خلقی فتاده درگو غفلت زکسب علم

چندی تو نیز سیر چراغان غول کن

سعی نفس به خلوت دل ره نمی‌برد

گو صد هزار سال خروج و دخول کن

فکر رسا مقید اغلاق لفظ چند

چندانکه‌کم شودگرهت رشته طول کن

ای خط مستقیم ادبگاه راستی

فطرت نخواهدت که ز مسطر عدول کن

تا هرکس از تو در خور فطرت اثر برد

چون شوق در طبیعت عالم حلول کن

افراط جاه نیز ز افلاس نیست کم

صبح سفید را به تکلف ملول کن

تا غره کمال نسازد قناعتت

بیدل ز خلق منت احسان قبول کن

مفاهیمِ این غزل

فطرت / طبع گل / بهار نفس آبله / رنج راه فکر / معنی نفس / دم

تلمیحاتِ این غزل

آدم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
شوق: اشتیاقِ سوزان؛ کششِ پرشورِ دل به‌سوی معشوق و وصال.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.

غزل‌های مرتبط

غزل 1158
جایی که شکوه‌ها به ص غزل 1315
عمری‌ست رخت حسرتم از غزل 11
به دعوت هم کسی را کس غزل 697
چون شمع اگر خلق پس و غزل 1548
حسرت مخمورم آخر مستی غزل 2808
ز خویش رفته‌ام اما ن

خوانش و منبع در گنجور ↗