دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 187

حیرت حسنی است در طبع نگه پرورد ما

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه ردماردیف مادشواری دشوارتر

شش جهت آیینه بالد گر فشانی‌ گرد ما

مفت موهومی‌ست گر ما نام هستی می‌بریم

چون سحرگرد نفس بوده‌ست ره‌آورد ما

ما به هستی از عدم پر بی‌بضاعت آمدیم

باختن رنگی ندارد در بساط نرد ما

یک تأمل چون نفس بر آینه پیچیده‌ایم

حیرت محضیم و بس‌گر واشکافی‌گرد ما

دفتر ما هرزه‌تازان سخت بی‌شیرازه است

کو حیا تا نم کشد خاک بیابان گرد ما

چون سحر بیهوده‌از حسرت نفسها سوختیم

آتشی روشن نشدآخرزآه سردما

نسخهٔ وحشت سواد چشم آهو خواندهایم

گر سیه‌گردد سراپا نیست باطل فرد ما

شعله را خاکستر خودهم‌کم از شمشیر نیست

به که گیرد عبرت از ما دشمن نامرد ما

چون جرس عمری تپیدیم وز هم نگداختیم

سخت جانی چند نالد بر دل بی‌درد ما

بیدل اقبال ضعیفیهای ما پوشیده نیست

آفتاب عالم عجزست رنگ زرد ما

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم آیینه عدم/هستی چشم / نگاه غبار / سایه خورشید / روشنی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 186
بحر می‌پیچد به موج، غزل 231
زین گلستان درس دیدار غزل 216
مپسند جز به رهن تغاف غزل 243
بی‌ربشه سوخت مزرع آه غزل 189
بی‌ثمری حصار شد در چ غزل 221
بس‌ که از ساز ضعیفی‌

خوانش و منبع در گنجور ↗