دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1699

خیال زلف که واکرد راه در زنجیر

وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)قافیه اهدرزنجیرردیف در زنجیردشواری دشوار

که عجز نالهٔ ما کنده چاه در زنجیر

به محفل تو که غیرت ادب‌پرست حیاست

ز جوهر آینه دارد نگاه در زنجیر

چو نرگس تو که مژگان کمند آفت اوست

کسی ندید بلای سیاه در زنجیر

شبی که موج سرشکم به قلب چرخ زند

برد تپیدن سیاره راه در زنجیر

ز بسکه حلقهٔ داغم به دل هجوم آورد

تپش به دام وطن کرد آه در زنجیر

به هر شکن که ز گیسوی یار می‌بینم

نشسته است دلی بیگناه در زنجیر

نفس نجسته ز دل صورخیز حسرتهاست

صداکه دید به این دستگاه در زنجیر

به دور خط تو آزادگی چه امکان است

شکسته است دو عالم نگاه در زنجیر

به دستگاه سپهرم فریب نتوان داد

شکست نالهٔ مجنون کلاه در زنجیر

چو موج آینهٔ مستی‌ات گرفتاری‌ست

ز خود نجسته رهایی مخواه در زنجیر

ز ریشهٔ دم تسلیم می‌تپد بیدل

نهال گلشن ما تا گیاه در زنجیر

مفاهیمِ این غزل

قفس / بند جنون / مجنون آیینه دل / قلب ناله / آه / آواز چشم / نگاه

تلمیحاتِ این غزل

مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
جوهر: ذات و بنیاد شیء؛ چیزی که قائم به خود دانسته می‌شود.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
آه: نالهٔ دل؛ دودِ سینهٔ عاشق و فریادِ سوز و درد.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.

غزل‌های مرتبط

غزل 1700
دل از فسون تعلق نگاه غزل 503
حذر ز راه محبت که پر غزل 911
ز درد یأس ندانم کجا غزل 450
بسکه سودای توام سرتا غزل 2685
آفت ایجاد است طبع از غزل 563
دل را ز نگه دام هوس

خوانش و منبع در گنجور ↗