دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2798

چشم من بی‌تو طلسمی است بهم بسته ز عالم

وزن فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن (رمل مثمن مخبون)قافیه اییدشواری دشوارتر

این معمای تحیر تو مگر بازگشایی

مقصد بینش اگر حیرت دیدار تو باشد

از چه خودبین نشود کس که تو در کسوت مایی

بی‌ادب بس که به راه طلبت راه گشودم

می‌زند آبله‌ام از سر عبرت کف پایی

طایر نامه‌بر شوقم و پرواز ندارم

چقدر آب کنم دل که شود ناله هوایی

بست زیر فلک آزادگی‌ام نقش فشردن

ناله در کوچهٔ نی شد گره از تنگ فضایی

خنده عمری‌ست نمی‌آیدم از کلفت هستی

حاصلی نیست در اینجا تو هم ای گریه نیایی

دل ز نیرنگ تو خون شد، خرد آشفت و جنون شد

ای جهان شوخی رنگ تو، تو بیرنگ چرایی

دل بیدل نکند قطع تعلق ز خیالت

حیرت و آینه را نیست ز هم رنگ جدایی

مفاهیمِ این غزل

رنگ / بی‌رنگی دل / قلب حیرت جهان / دهر ناله / آه / آواز آیینه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
حیرت: سرگشتگی آگاهانه در برابر حقیقتی که فهم عادی از آن بازمی‌ماند.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.

غزل‌های مرتبط

غزل 2806
در گرفته‌ست زمین تا غزل 2811
ماییم و دلی سرورق بی غزل 2797
اگر جانی وگر جسمی سر غزل 2809
شور گمگشتگی‌ام زد به غزل 700
ادب اظهارم و با وصل غزل 2006
شب گردش چشمت قدحی دا

خوانش و منبع در گنجور ↗