دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1916

بلبل الم غنچه کشد بیشتر از گل

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه لدشواری درآمدنی

ظلمست به عاشق چه مدارا چه تغافل

خودداری شبنم چه کند با تف خورشید

ای یاد تو برق دو جهان رخت تحمل

کیفیت لعل تو ز بس نشئه‌گداز است

در چشم حباب آینه دارد قدح مل

زان نیش که از اشک خم زلف تو دارد

مشکل که تپیدن نگشاید رگ سنبل

دلهای خراب انجمن جلوهٔ یارند

خورشید به ویرانه دهد عرض تجمل

ما قمری آن سرو گلستان خرامیم

دارد ز نشان قدمش گردن ما غل

آیینهٔ دردیم چه عجز و چه رسایی

اشک است اگر ناله کند ساز تنزل

هر غنچه ازین باغ گره بستهٔ نازیست

اشکی است گریبان در چشم تر بلبل

اسرار سخن جز به خموشی نتوان یافت

مفتاح در گنج معانیست تأمل

روزی دو به فکر قد خم گشته فتادیم

کردیم تماشای گذشتن ز سر پل

خجلت شمر فرصت پرواز شراریم

بیدل به چه امید توان کرد توکّل

مفاهیمِ این غزل

آیینه گل / بهار اشک / گریه جام / ساغر / مینا چشم / نگاه خورشید / روشنی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1915
ای خانهٔ آیینه ز دید غزل 100
به تردستی بزن ساقی غ غزل 1288
به هرجا باغبان در یا غزل 2664
به ذوق عافیت ای ناله غزل 32
به رنگ غنچه سودای خط غزل 2312
منم آن نشئهٔ فطرت که

خوانش و منبع در گنجور ↗