دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1424

هوس جنون‌زدهٔ نفس به کدام جلوه کمین کند

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه ینکنددشواری دشوارتر

چو سحر به گرد عدم تند که تبسم نمکین کند

ز چه سرمه رنج ادب کشم که خروش جنون حشم

به هزار عرصه‌کشد الم نفسی که پرده نشین کند

ز خموشی ادب امتحان، به فسردگی نبری‌گمان

که کمند نالهٔ عاشقان، لب برهم آمده چین کند

سر بی‌نیازی فکر را به بلندیی نرسانده‌ام

که به جز تتبع نظم من، احدی خیال زمین کند

زفسون فرصت وهم و ظن، بگداخت شیشهٔ ساعتم

که غبار دل به هم آرد و طلب شهور و سنین کند

ز بهار عبرت جزوکل، به‌گشاد یک مژه قانعم

چه‌کم است صیقلی از شرر، که نگاه آینه بین کند

پی عذر طاقت نارسا، برو آنقدرکه کشد دلت

ته پاست منزل رهروی که به پشت آبله زین کند

نه بقاست مایهٔ فرصتی، نه نفس بهانهٔ شهرتی

به خیال خنده زندکسی که تلاش نقش نگین کند

چقدر در انجمن رضا، خجل است جرأت مدعا

که دل از فضولی نارسا، هوس چنان و چنین کند

ز حضور شعلهٔ قامتی، ز خیال فتنه علامتی

نرسیده‌ام به قیامتی، که کسی گمان یقین کند

به چه ناز سجده اداکند، به در تو بیدل هیچکس

که به نقش پا برد التجا و خطی نیاز جبین کند

مفاهیمِ این غزل

خیال نفس / دم لب / تبسم دنیا-بازی / بازی دنیا هوس / آرزو آیینه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.

غزل‌های مرتبط

غزل 1691
به خود آنقدر کر و فر غزل 423
ای عدم‌پرورده لاف هس غزل 2558
بی‌سراغی نیست گرد هس غزل 541
چون حباب آیینهٔ مااز غزل 2560
نیست ممکن واژگونیهای غزل 2078
گر لبی را به هوس نال

خوانش و منبع در گنجور ↗