دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 770

تعین جز افسون اوهام نیست

وزن فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)قافیه امنیستردیف نیستدشواری دشوارتر

نگین خنده‌ای می‌کند نام نیست

به بی‌مقصدی خلق تک می‌زند

همه قاصدانند و پیغام نیست

جهان سرخ‌وش پستی فطرت است

هواهاست در هر سر و، بام نیست

فروغ یقین بر دلکش نتافت

درین خانه‌ها وضع‌گلجام نیست

کسی‌تاکجا ناز سبزان‌کشد

به هندوستان یک گل‌اندام نیست

به هم دوستان را غنودن‌کجاست

دو مغزی به هر جنس بادام نیست

به غفلت چراغان‌کنید از عرق

که بالیدن سایه بی‌شام نیست

دماغ حریفان حسرت رساست

به خمیازه ترکن لبت، جام نیست

چه اوج سپهر و چه زیر زمین

به هرجا تویی جای آرام نیست

رعونت اگر نشئهٔ زندگی‌ست

سر زنده باگردنت رام نیست

غبار عدم باش و آسوده زی

به این جامه تکلیف احرام نیست

ضروری ندارم سخن می‌کنم

اداهایم از عالم وام نیست

قناعت کفیل بهار حیاست

گل طینتم بیدل ابرام نیست

مفاهیمِ این غزل

عدم/هستی گل / بهار سر / سودا جهان / دهر غبار / سایه جام / ساغر / مینا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
حسرت: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
دماغ: بینی یا سَر؛ جایگاهِ پندار، سرمستی و سودای خیال.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.
غفلت: بی‌خبری و بی‌توجهی؛ خوابِ دل و حجابِ راهِ آگاهی.

غزل‌های مرتبط

غزل 771
چو صبحم دماغ می‌آشام غزل 784
مبتذل صبح و شام تازگ غزل 788
خواجه تا کی باید این غزل 796
از ره و منزل تحقیق ا غزل 777
جهان قلمرو توفان اعت غزل 739
تو مستِ وهم و درین ب

خوانش و منبع در گنجور ↗