دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1265

زین ساز بم و زیر توقع چه خروشد

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه وشددشواری میانه

از گاو فلک صبح مگر شیر بدوشد

آربش‌کر و فر دونان همه پوچ‌ست

زان پوست مجو مغز که از آبله جوشد

تحقیق ز تمثال چه‌گل دسته نماید

حیف است کسی در طلب آینه کوشد

جز جبههٔ ما کز تری آرد عرقی چند

کس آب ز سرچشمهٔ خورشید ننوشد

درکیسهٔ ما مایه خیال است درم نیست

دریا گهر راز به ماهی چه فروشد

یک گوش تهی نیست ز افسون تغافل

حرفی که توان گفت مگر پنبه نیوشد

بیدل به حیا چاره افلاس توان کرد

عریانی اگر جامه ندارد مژه پوشد

مفاهیمِ این غزل

آیینه خیال موج / دریا آب / شبنم آبله / رنج راه افسون / پری

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
آبله: تاولِ پا یا دانهٔ پوست؛ نشانهٔ رنجِ راه و سلوک.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.
طلب: جُستن و خواستن؛ کششِ سالک در پیِ حق و معشوق.
تحقیق: جست‌وجوی حقیقت؛ شناختِ ژرف و یقینیِ معنا در برابرِ تقلید.
فلک: آسمان و گردونِ روزگار؛ نمادِ سرنوشت و جفای چرخ.
دریا: پهنه بزرگ آب؛ کنایه از گستردگی، بی‌کرانی یا اصل وحدت.
خورشید: آفتاب؛ نماد جلوه حقیقت که گرد و ذره در پرتو آن محو است.
تغافل: خود را به بی‌خبری زدن؛ نازِ معشوق در نادیده‌گرفتنِ عاشق.
گهر: گوهر و مروارید؛ نماد حقیقت تابناکِ نهفته در دلِ دریا.

غزل‌های مرتبط

غزل 2495
به تماشای این چمن در غزل 2820
بر هرگلی دمیده‌ست اف غزل 418
ای ذوق فضولی ز خود ا غزل 2824
تمثال خیالیم چه زشتی غزل 542
کینه را در دامن دلها غزل 106
گریک نفس آیینه‌ کنی

خوانش و منبع در گنجور ↗