دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2512

به وهم این و آن خون شد دل غفلت‌پرست من

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه ستمنردیف مندشواری دشوار

وگرنه همچو صحرا دامن خود داشت دست من

تحیر در جنون می غلتد از نیرنگ تصویرم

ز پرواز نگاه‌کیست یارب رنگ بست من

سلامت متهم دارد به کمظرفی حبابم را

محیطی می‌کنم تعمیر اگر بالد شکست من

حریف بیخودیها کیست کز چشم جنون پیما

خمستان در سر و پیمانه در دست است مست من

رفیقان چون نگه رفتند و من چون اشک درخاکم

زمینگیر ندامت ماند کوششهای پست من

ز برق آه دارم ناوکی درکیش نومیدی

حذر از جرأت ای ظالم که پر صاف‌ست شست من

به این سستی که می‌بینم ز بخت نارسا بیدل

کشد نقاش مشکل هم به دامان تو دست من

مفاهیمِ این غزل

دست / کف چشم / نگاه جنون / مجنون دامن / گریبان پر / بال / پرواز دنیا-بازی / بازی دنیا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
خون: مایعِ سرخِ تن؛ نمادِ درد، شور و جگرسوزیِ عشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
آه: نالهٔ دل؛ دودِ سینهٔ عاشق و فریادِ سوز و درد.
غفلت: بی‌خبری و بی‌توجهی؛ خوابِ دل و حجابِ راهِ آگاهی.
نگه: نگاه و نظر؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.

غزل‌های مرتبط

غزل 2513
ز شوخی تا قدح می‌گیر غزل 2189
به حیرت خویش را بیگا غزل 2520
ز بس محو است نقش آرز غزل 2528
حیرت آهنگم که می‌فهم غزل 1144
وداع کلفتم تا گل کند غزل 2543
چون گهر هر چند بر در

خوانش و منبع در گنجور ↗